Y Sefydliad Cynllunio Trefol Brenhinol (RTPI) 

Mae'r RTPI yn hyrwyddo pŵer cynllunio i greu lleoedd llewyrchus a chymunedau bywiog. Mae gennym dros 27,000 o aelodau yn y sectorau preifat, cyhoeddus, academaidd a gwirfoddol. Gan ddefnyddio'n harbenigedd a'n hymchwil rydym yn dod â thystiolaeth ac yn arwain agweddau i lywio meddwl a pholisïau cynllunio, gan roi'r proffesiwn wrth wraidd dadleuon mawr cymdeithas. Rydym yn gosod y safonau ar gyfer cynllunio addysg ac ymddygiad proffesiynol sy'n rhoi gallu unigryw i'n haelodau, lle bynnag y maent yn gweithio yn y byd, i wynebu heriau economaidd, cymdeithasol ac amgylcheddol cymhleth. Ni yw'r unig gorff yn y Deyrnas Unedig sy'n rhoi statws Siartredig i gynllunwyr, y cymhwyster proffesiynol uchaf, y mae cyflogwyr yn y sectorau preifat a chyhoeddus yn chwilio amdano. 

Ynglŷn â’r briff hwn 

Mae'r briff ymchwil hwn gan RTPI yn archwilio gallu presennol Awdurdodau Cynllunio Lleol (ACLlau) yng Nghymru i ymgysylltu â chynllunio digidol, gyda'r nod ehangach o leddfu pwysau adnoddau a gwella canlyniadau cynllunio. Er bod technolegau digidol wedi dod yn rhan annatod o lawer o arferion cynllunio, nid yw'r system gynllunio yng Nghymru wedi mynd drwy'r un drawsnewid digidol a welwyd yn Lloegr a'r Alban. Mae'r ymchwil hon yn mynd i'r afael â bwlch hollbwysig o ddeall sut mae cynllunio digidol yn cael ei ddefnyddio yng Nghymru ar hyn o bryd, pa rwystrau sy'n bodoli, a pha gyfleoedd y gellid eu gwireddu drwy ddiwygio digidol mwy strategol a chydlynol. 

Awduron 

Mae Dr. Ruth Potts a Dr. Brian Webb wedi'u lleoli yn Ysgol Daearyddiaeth a Chynllunio Prifysgol Caerdydd (ysgol gynllunio achrededig RTPI) lle mae’r ddau ohonynt yn addysgu Cynllunio Digidol o fewn y rhaglen BSc Cynllunio a Datblygu Trefol a'r rhaglen BSc Daearyddiaeth a Chynllunio Dynol. Maent wrthi’n cyd-ysgrifennu llyfr ar Gynllunio Digidol i'w gyhoeddi yn 2026. 

Mae Dr. Ruth Potts yn Uwch-ddarlithydd mewn Cynllunio Gofodol sydd â diddordeb mewn digideiddio systemau cynllunio ac effaith digideiddio ar brosesau a chanlyniadau cynllunio. Mae gwaith Ruth wedi canolbwyntio'n arbennig ar effeithiau digideiddio ar theori cynllunio a phrofiadau ymarferwyr. Mae hi wedi cyhoeddi papurau sy'n archwilio digideiddio prosesau cyfranogiad y cyhoedd, effeithiau robotiaid deallusrwydd artiffisial (AI) ar brosiectau eiddo tirol a datblygu, a chymariaethau rhyngwladol o lythrennedd a sgiliau digidol cynllunwyr.  

Mae Dr Brian Webb yn Ddarllenydd mewn Cynllunio Gofodol y mae ei ymchwil yn canolbwyntio ar sut mae trawsnewid digidol yn ail-lunio arferion cynllunio, gwneud penderfyniadau ac ymgysylltu â'r cyhoedd. Mae ei waith yn archwilio rôl cynllunio digidol a budd y cyhoedd, ochr yn ochr â materion ehangach sy'n ymwneud â llywodraethu data a defnyddio technolegau digidol mewn systemau cynllunio. Mae wedi cyd-ysgrifennu astudiaethau sy'n meincnodi gwaith mabwysiadu offer digidol ymhlith cynllunwyr yn y DU ac yn rhyngwladol. 

Diolchiadau  

Diolch i'r cynllunwyr a gwblhaodd yr arolwg ar-lein, a/neu a gymerodd ran yn y grwpiau ffocws fel rhan o'r ymchwil hon. Heb eich cyfraniadau chi, ni fyddai canfyddiadau'r gwaith hwn wedi bod mor gyfoethog a chynhwysfawr. 

Cynnwys

• Crynodeb gweithredol

  • Cyd-destun
  • Canfyddiadau allweddol
  • Argymhellion

• Cyflwyniad

  • Nodau'r prosiect
  • Cynllunion digidol ym Mhrydain Fawr
  • Lloegr
  • Yr Alban
  • Cymru

• Meincnodi sgiliau cynllunio digidol mewn awdurdodau lleol

  • Demograffeg a chefndir proffesiynol cyfranogwyr
  • Defnydd cyfredol o offer digidol wrth gynllunio
  • Sgiliau digidol a lefelau cymhwysedd
  • Seilwaith digidol a rheoli data
  • Canfyddiadau cynllunio digidol
  • Rhwystrau, anghenion cymorth, a rhagolygon y dyfodol

• Safbwynt y cynllunwyr ar gynllunio digidol

  • Dyheadau ar gyfer cynllunio digidol
  • Profiadau o ymarfer cynllunio digidol yng Nghymru
  • Rhwystrau/heriau cynllunio digidol

• Casgliadau

• Argymhellion

Crynodeb gweithredol 

Cyd-destun 

Mae technolegau digidol wedi esblygu'n gyflym yn ystod y tair degawd ddiwethaf ac maent bellach yn cael eu defnyddio'n ddyddiol gan gynllunwyr i brosesu ceisiadau, delweddu data, cyfathrebu â rhanddeiliaid a chwblhau tasgau gweinyddol. Er gwaethaf yr integreiddio hwn o dechnoleg ddigidol i arfer cynllunio, mae'r systemau cynllunio yn holl genhedloedd y DU wedi aros yn sefydlog i raddau helaeth o ran eu gofynion cyfreithiol, eu prosesau a'u dulliau. Ar yr un pryd â'r newidiadau hyn, mae cynllunwyr yn systemau cynllunio datganoledig y DU ac awdurdodau cynllunio lleol wedi wynebu gostyngiad mewn adnoddau, llwythi gwaith cynyddol, a heriau wrth recriwtio a chadw staff. Er bod nifer o brosiectau peilot cynllunio digidol wedi cael eu lansio/eu gweithredu yn Lloegr a'r Alban ers 2020, mae’r cynnydd yng Nghymru wedi bod yn arafach ac wedi canolbwyntio mwy ar faterion ehangach o ran darparu gwasanaethau cyhoeddus, cynhwysiant digidol, seilwaith sylfaenol, a rhywfaint o waith archwiliadol mewn cynllunio. O ganlyniad, mae bwlch yn ein dealltwriaeth o arferion cynllunio digidol yng Nghymru.

Mae'r adroddiad hwn yn sefydlu meincnod o arferion cynllunio digidol yng Nghymru, a gallu awdurdodau cynllunio lleol (ACLlau) i ymgysylltu â chynllunio digidol. Datgelodd adolygiad bwrdd gwaith o bolisïau presennol, arolwg ar-lein, a dau grŵp ffocws gyda chynllunwyr proffesiynol yng Nghymru amrywiad sylweddol yng ngallu technegol ACLlau i fabwysiadu technolegau cynllunio digidol mwy datblygedig. Canfu'r astudiaeth hefyd nad oes strategaeth gynllunio ddigidol bwrpasol na safonau ar gyfer arferion digidol yng Nghymru ar hyn o bryd, ac er bod enghreifftiau o arfer da yn bodoli, mae cyfleoedd cyfyngedig i gynllunwyr eu rhannu a dysgu ohonynt. Er gwaethaf yr heriau, mae cynllunwyr yng Nghymru yn optimistaidd ynghylch potensial offer digidol i wella canlyniadau cynllunio, cynyddu effeithlonrwydd a thryloywder, a gwneud prosesau cynllunio yn fwy cynhwysol. Gan ddefnyddio'r ymchwil a gynhaliwyd, mae'r adroddiad yn nodi saith anfyddiad allweddol ac yn gwneud chwe argymhelliad cynllunio digidol i leddfu pwysau adnoddau a gwella canlyniadau cynllunio

Canfyddiadau allweddol

Gall cynllunio digidol wella enw da cynllunio yng Nghymru. Yn aml, gwelir bod y system gynllunio yng Nghymru yn aneffeithlon ac yn ddiffygiol mewn tryloywder, yn bennaf oherwydd prosesau sydd wedi dyddio a thameidiog. Ystyrir cynllunio digidol yn ateb addawol i wella effeithlonrwydd, hygyrchedd ac ymddiriedaeth y cyhoedd yn y system.

Nid oes strategaeth gynllunio ddigidol bwrpasol yng Nghymru. Mae ACLlau yn llywio trawsnewid digidol yn annibynnol, yn aml heb ganllawiau clir na safonau a rennir. Mae hyn wedi arwain at systemau tameidiog, arferion data anghyson, a chyfleoedd a gollwyd i gydweithio.

Mae capasiti digidol yn afreolaidd ar draws ACLlau. Er bod y rhan fwyaf o gynllunwyr yn hyderus wrth ddefnyddio offer digidol safonol, mae mabwysiadu technolegau mwy datblygedig, fel GIS, AI, a llwyfannau ymgysylltu digidol, yn amrywio'n sylweddol. Mae rhai ACLlau yn arloesi, tra bod eraill yn parhau i ddibynnu ar systemau hybrid/seiliedig ar bapur a seilwaith etifeddol oherwydd amrywiaeth o gyfyngiadau capasiti, hyfforddiant ac adnoddau.

Mae arferion da yn bodoli ond ni chânt eu rhannu'n eang. Mae defnydd arloesol o offer digidol, fel AI ar gyfer crynhoi ymatebion i ymgynghoriadau a systemau llif gwaith integredig, yn dod i'r amlwg, ond nid oes system ffurfiol ar gyfer rhannu'r dulliau hyn, yn ogystal â phroblemau a rhwystrau posibl, ar draws ACLlau.

Mae safoni, arweinyddiaeth a chydweithio yn hanfodol. Nododd cynllunwyr fod diffyg fformatau data cyffredin, systemau meddalwedd a phrosesau cynllunio yn rhwystrau allweddol. Mae angen arweinyddiaeth genedlaethol gryfach a fframwaith llywodraethu cydlynol i gefnogi cynllunio digidol cyson a graddadwy.

Mae rhwystrau'n cynnwys bylchau sgiliau, cyfyngiadau ar adnoddau, a diwylliant sefydliadol. Mae gan lawer o gynllunwyr ddiffyg mynediad at hyfforddiant mewn offer digidol uwch, ac yn aml mae pwysau amser ac adnoddau yn atal arbrofi, cyfnewid gwybodaeth a sefydliadoli. Nododd ymatebwyr fod swyddogion mewn ACLlau yn aml yn ddiffygiol yn y gallu neu'r hyder mewnol i arwain newid digidol.

Rhaid i gynllunio digidol fod yn rhan o ddiwygio cynllunio ehangach. Mae cynllunwyr yn optimistaidd ynghylch potensial offer digidol i wella effeithlonrwydd, tryloywder ac ymgysylltiad â'r cyhoedd. Fodd bynnag, dim ond os yw trawsnewid digidol wedi'i ymgorffori mewn strategaeth ehangach i gryfhau'r system gynllunio, gyda chefnogaeth cyllid ac arweinyddiaeth ddigonol, y bydd y manteision hyn yn cael eu gwireddu.

Argymhellion

Yn seiliedig ar ganfyddiadau'r astudiaeth hon, mae angen sawl cam gweithredu i ddatblygu cynllunio digidol yng Nghymru er mwyn lleddfu pwysau adnoddau a gwella canlyniadau cynllunio.

Datblygu Fframwaith Llywodraethu Cynllunio Digidol i Gymru

Sefydlu fframwaith cenedlaethol i arwain trawsnewid cynllunio digidol, gyda ffocws ar safoni fformatau data, systemau meddalwedd a phrosesau cynllunio. Bydd hyn yn sicrhau cysondeb, gallu i ryngweithredu, a sylfaen gyffredin ar gyfer newid.

Sefydlu arweinyddiaeth glir ar gyfer cynllunio digidol

Creu corff llywodraethu cenedlaethol i oruchwylio gweithredu, cydlynu cydweithio, a diffinio llinell sylfaen o allu digidol ar gyfer pob ACLl. Dylai'r corff hwn gynnwys cynrychiolwyr o Lywodraeth Cymru, RTPI Cymru, ACLlau, a phartneriaid gwasanaethau digidol.

Creu seilwaith data gofodol ledled Cymru

Datblygu platfform canolog ar gyfer data cynllunio. Dylai'r platfform hwn gynnal haenau GIS safonol, data cynllunio byw a hanesyddol, ac offer ar gyfer dadansoddi a mynediad cyhoeddus, wedi'u cefnogi gan brotocolau llywodraethu data trylwyr.

Hyrwyddo cydweithrediad a dysgu ar y cyd

Hwyluso hyfforddiant traws-sector a rhwydweithiau dysgu gan gymheiriaid i adeiladu capasiti digidol ar draws ACLlau. Dylai hyfforddiant gael ei deilwra i wahanol rolau a chynnwys sgiliau ymarferol a llythrennedd digidol strategol ar gyfer arweinyddiaeth. Dylai RTPI chwarae rhan arweiniol yn y ddarpariaeth o Ddatblygiad Proffesiynol Parhaus (DPP) sy'n gysylltiedig â hyn.

Symleiddio prosesau cynllunio drwy offer digidol

Nodi cyfleoedd i symleiddio ac awtomeiddio prosesau cynllunio gan ddefnyddio offer digidol. Dylai hyn gynnwys lleihau dyblygu, gwella tryloywder, a gwella ymgysylltiad y cyhoedd, gyda mewnbwn gan ymarferwyr i sicrhau bod offer yn diwallu anghenion y byd go iawn.

Moderneiddio deddfwriaeth gynllunio er mwyn hwyluso trawsnewid digidol

Adolygu a diweddaru deddfwriaeth i ymgorffori gofynion digidol mewn swyddogaethau cynllunio statudol. Gall hyn gynnwys gorfodi defnyddio systemau digidol safonol, fformatau data agored, a phrosesau gwneud cynlluniau a rheoli datblygu digidol yn gyntaf. Rhaid cefnogi unrhyw newidiadau gan hyfforddiant, seilwaith a chyllid priodol.

Yn y pen draw, mae'r adroddiad hwn yn dadlau, er bod brwdfrydedd cryf dros gynllunio digidol ymhlith cynllunwyr Cymru, y bydd gwireddu ei botensial llawn yn gofyn am gamau cenedlaethol cydlynol. Mae'r argymhellion a amlinellwyd, sy'n amrywio o greu Fframwaith Llywodraethu Cynllunio Digidol a llwyfan data gofodol Cymru gyfan, i ddiwygio deddfwriaethol a hyfforddiant wedi'i dargedu, wedi'u cynllunio i fynd i'r afael â'r capasiti digidol afreolaidd ar draws ACLlau, y diffyg safoni, a diffyg fframwaith polisi cydlynol. Drwy roi’r mesurau hyn ar waith, mae'n bosibl galluogi'r amodau ar gyfer cynllunio digidol i leddfu pwysau adnoddau a gwella canlyniadau cynllunio drwy systemau cyson, gweithwyr proffesiynol wedi'u grymuso, a phroses gynllunio sy'n fwy tryloyw, effeithlon, cydweithredol, a hygyrch. Mae'r camau gweithredu hyn yn angenrheidiol nid yn unig ar gyfer moderneiddio arferion cynllunio ond hefyd ar gyfer adeiladu system gynllunio fwy cadarn a pharod ar gyfer y dyfodol ledled Cymru.

Cyflwyniad

Mae’r prosiect hwn yn archwilio’r gallu presennol Awdurdodau Cynllunio Lleol (ACLlau) i ymwneud â chynllunio digidol yng Nghymru, i ddarparu llinell sylfaen a ffurfio’r sylfaen ar gyfer gwaith pellach yn y maes hwn, gyda’r nod ehangach o leddfu pwysau adnoddau wrth gynllunio a gwella canlyniadau cynllunio. Mae'r ymchwil hon yn adeiladu ar bapurau ymchwil RTPI ac RTPI Cymru, sef State of the Profession[1] a Building capacity through collaboration and change[2] a ganfu fod y proffesiwn cynllunio yn wynebu heriau sylweddol o ran adnoddau. Mae systemau cynllunio yn y gwledydd datganoledig yn wynebu ôl-groniadau sylweddol mewn penderfyniadau cynllunio, prinder gweithwyr proffesiynol cynllunio, a thanariannu ACLlau ar yr un pryd. Canolbwyntiodd yr ymchwil Building capacity through collaboration and change research yn benodol ar Gymru a phwysleisiodd eto fod dirywiad graddol wedi bod yn yr adnoddau mewn ACLlau ledled Cymru. Mae'r dirywiad mewn adnoddau ynghyd â chynnydd mewn disgwyliadau gan y rhai sy'n ymwneud â'r system gynllunio wedi effeithio ar allu system gynllunio Cymru i gyflawni canlyniadau cynllunio da.

Yn ystod y 30 mlynedd diwethaf, mae technolegau digidol wedi dod yn elfen annatod o waith beunyddiol cynllunwyr ac maent bellach yn cael eu defnyddio gan y rhan fwyaf o gynllunwyr i ysgrifennu adroddiadau, darllen dogfennau deddfwriaethol a dogfennau eraill, a rhyngweithio â rhanddeiliaid drwy e-bost neu lwyfannau digidol eraill. Er gwaethaf esblygiad cyflym technoleg, nid yw systemau cynllunio holl genhedloedd y DU wedi newid eu gofynion cyfreithiol, eu prosesau na'u dulliau yn sylweddol yn yr un cyfnod. O ganlyniad, yn 2020 cyhoeddodd Llywodraeth y DU Bapur Gwyn Cynllunio ar gyfer y Dyfodol a nododd yr angen i uwchraddio system gynllunio Lloegr gan ddefnyddio technolegau digidol a chydnabod nad oedd y system gynllunio bresennol yn 'addas at y diben' mwyach’. Yn 2021 cyhoeddodd Tasglu Cynllunio Digidol annibynnol adroddiad yn crynhoi statws presennol cynllunio digidol yn Lloegr ac argymhellion penodol ar gyfer diwygiadau cynllunio digidol y system gynllunio. Ers cyhoeddi'r ddwy ddogfen, mae Llywodraethau Lloegr a'r Alban wedi datblygu a gweithredu ystod o brosiectau peilot yn raddol sy'n ceisio mynd i'r afael â materion adnoddau, cynhyrchiant a gweithdrefnol a nodwyd yn eu system gynllunio gydag atebion digidol.

Hyd yma, mae llawer o'r ymchwil ac archwiliad o arferion cynllunio digidol yn y DU wedi canolbwyntio ar arfer yn Lloegr. O ganlyniad, mae bwlch yn ein dealltwriaeth o arferion cynllunio digidol yng Nghymru. Gan ymateb i'r bwlch hwn, mae'r ymchwil hon yn archwilio cynllunio digidol yng nghyd-destun Cymru ac yn sefydlu dealltwriaeth o arferion a disgwyliadau cyfredol o gynllunio digidol o fewn y system gynllunio.

Nodau’r prosiect

Mae nodau’r prosiect fel a ganlyn:

• Cwmpasu'r capasiti technegol presennol o fewn ACLlau yng Nghymru;
• Nodi polisïau presennol yr ACLlau i arwain trawsnewid digidol o fewn cynllunio;
• Nodi enghreifftiau o arfer da yng Nghymru neu a allai lywio datblygiad cynllunio digidol yng Nghymru;
• Nodi amodau a allai alluogi datblygiad cynllunio digidol mewn ACLlau yng Nghymru;
• Nodi rhwystrau i ddatblygu cynllunio digidol mewn ACLlau yng Nghymru; a
• Nodi sut y gallai cynllunio digidol gyfrannu at ganlyniadau cynllunio cadarnhaol yng Nghymru.

Dechreuodd y prosiect gydag adolygiad bwrdd gwaith o gynllunio digidol yng Nghymru, gan dynnu ar ymchwil, deddfwriaeth a pholisïau cynllunio cyfredol i sefydlu cynhwysiant cyfredol cynllunio digidol yn systemau cynllunio eraill Cymru a Phrydain. Yna defnyddiwyd yr adolygiad hwn i lywio datblygiad arolwg ar-lein a dau grŵp ffocws o gynllunwyr ledled Cymru i archwilio profiadau a safbwyntiau cynllunwyr ar gynllunio digidol yn ymarferol. Cwblhawyd yr arolwg a'r grwpiau ffocws rhwng Mawrth 2025 a Mehefin 2025. Mae'r adroddiad canlynol yn cyflwyno canfyddiadau'r casgliad data uchod ac yn gwneud argymhellion ar gyfer cynllunio digidol yng Nghymru.

Cynllunio digidol ym Mhrydain Fawr

Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, mae llywodraethau ym Mhrydain Fawr i gyd wedi cychwyn ar lwybrau gwahanol ond cydgyfeiriol tuag at foderneiddio eu systemau cynllunio drwy drawsnewid digidol. Mae Lloegr a'r Alban wedi arwain y ffordd gydag amrywiaeth o strategaethau, diwygiadau deddfwriaethol, a buddsoddiadau wedi'u targedu gyda'r nod o greu gwasanaethau cynllunio mwy tryloyw, effeithlon a hawdd eu defnyddio. Mae dull Lloegr, wedi'i ysgogi gan Bapur Gwyn Cynllunio ar gyfer y Dyfodol a Deddf Ffyniant Bro ac Adfywio 2023, yn canolbwyntio ar safoni data cynllunio ac ehangu seilwaith digidol. Mae ymdrechion yr Alban yn cael eu harwain gan strategaeth Transforming Places Together a Planning (Scotland) Act 2019, gyda phwyslais cryf ar safonau data cenedlaethol, offer digidol, ac ymgysylltu cymunedol. Er bod Cymru mewn cyfnod cynharach, mae'n gosod rhywfaint o'r sylfeini drwy fentrau cynhwysiant digidol ehangach a buddsoddiadau sylfaenol. Dan arweiniad y Ganolfan ar gyfer Gwasanaethau Cyhoeddus Digidol a'r Strategaeth Ddigidol i Gymru, mae Llywodraeth Cymru yn archwilio ffyrdd o foderneiddio cynllunio o fewn agenda trawsnewid gwasanaethau cyhoeddus ehangach. Er nad oes gan Gymru strategaeth gynllunio ddigidol bwrpasol, mae'n gwneud cynnydd cynyddrannol drwy gyllid wedi'i dargedu a gwelliannau i ddylunio gwasanaethau. Mae'r adrannau canlynol yn archwilio'r dirwedd gynllunio ddigidol sy'n esblygu ar draws tair gwlad Prydain Fawr, gan amlygu eu huchelgeisiau cyffredin a'u dulliau gwahanol.

Lloegr

Ym mis Awst 2020, nododd Llywodraeth y DU fod angen blaenoriaethu trawsnewid digidol yn y system gynllunio. Cafodd y gydnabyddiaeth hon ei ffurfioli drwy gyhoeddi Papur Gwyn Cynllunio ar gyfer y Dyfodol gan y Weinyddiaeth Tai, Cymunedau a Llywodraeth Leol (MHCLG)^[3]. Amlinellodd y Papur Gwyn agenda ddiwygio gynhwysfawr ar gyfer y system gynllunio yn Lloegr, wedi'i chanolbwyntio ar ddull digidol yn gyntaf. Cynigiodd fod angen trawsnewid o fodel traddodiadol, sy'n seiliedig ar ddogfennau, i fframwaith cynllunio modern, sy'n seiliedig ar ddata, sy'n manteisio ar dechnolegau digidol i wella tryloywder, effeithlonrwydd ac ymgysylltiad â'r cyhoedd. Er mwyn cyflawni'r newid hwn, cynigiodd y Papur Gwyn:

1. Galluogi ACLlau i weithredu technolegau digidol sy'n hwyluso mwy o gyfranogiad y cyhoedd wrth baratoi cynlluniau lleol a phenderfyniadau cynllunio.
2. Gofyn i gynlluniau lleol gael eu creu gan ddefnyddio safonau data digidol unffurf, ar ffurf y gall peiriant eu darllen.
3. Cysoni a gwneud y setiau data hanfodol sy'n ffurfio sylfaen y system gynllunio yn hygyrch i'r cyhoedd.
4. Partneru â chwmnïau technoleg ac awdurdodau cynllunio i uwchraddio a symleiddio'r seilwaith digidol a ddefnyddir ar gyfer cyflwyno a rheoli ceisiadau cynllunio.
5. Creu Cyngor Arloesi PropTech i feithrin cydweithrediad â diwydiant technoleg eiddo’r DU ac ysgogi arloesi mewn cynllunio digidol.

Er mwyn gweithredu'r amcanion a amlinellir ym Mhapur Gwyn Cynllunio ar gyfer y Dyfodol, sefydlodd MHCLG Raglen Cynllunio Digidol bwrpasol^[4]. Cynlluniwyd y fenter hon i wella hygyrchedd at ddata cynllunio, cyflymu a symleiddio'r broses o wneud penderfyniadau, gwella ymgysylltiad y cyhoedd gan ddefnyddio llwyfannau digidol, a symleiddio'r broses gyffredinol o wneud cynlluniau er mwyn sicrhau mwy o effeithlonrwydd ac effeithiolrwydd.

Ym mis Hydref 2023,cyflwynwyd cyfres o ddiwygiadau gyda'r nod o foderneiddio'r system gynllunio yn Lloegr drwy Ddeddf Ffyniant Bro ac Adfywio 2023^[5]. Elfen ganolog o'r diwygiadau hyn yw ehangu arferion cynllunio digidol a llywodraethu data cynllunio. Mae'r Ddeddf yn rhoi pwerau newydd i Lywodraeth y DU i safoni, rheoli ac agor data cynllunio ar draws awdurdodau lleol yn Lloegr, gyda'r nod o greu system gynllunio fwy tryloyw, effeithlon a hawdd ei defnyddio.

Mae adrannau 84 i 88 o'r Ddeddf yn sefydlu pum pŵer allweddol sy'n gysylltiedig â data cynllunio. Mae Adran 84 yn rhoi’r awdurdod i’r llywodraeth reoleiddio sut mae awdurdodau cynllunio yn prosesu data cynllunio. Mae Adran 85 yn galluogi'r llywodraeth i orfodi darparu data cynllunio penodol mewn fformatau safonol. Mae Adran 86 yn caniatáu i'r llywodraeth ei gwneud yn ofynnol i ddata cynllunio penodol fod ar gael i'r cyhoedd. Mae Adran 87 yn rhoi'r gallu i'r llywodraeth ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau cynllunio ddefnyddio meddalwedd gymeradwy sy'n cydymffurfio â safonau data a rhyngweithredu cenedlaethol. Mae Adran 88 yn egluro nad yw datgelu data cynllunio o dan y darpariaethau hyn yn torri hawlfraint^[6].

Mae'r goblygiadau i ACLlau yn sylweddol. Unwaith y bydd rheoliadau penodol wedi'u cyhoeddi gan yr Ysgrifennydd Gwladol, bydd gofyn iddynt alinio eu systemau a'u harferion â safonau data cenedlaethol, mabwysiadu llwyfannau digidol cydymffurfiol, a sicrhau bod data cynllunio yn hygyrch ac yn ailddefnyddiadwy. Nod y newidiadau hyn yw lleihau beichiau gweinyddol, gwella gwneud penderfyniadau, a gwneud gwasanaethau cynllunio yn fwy ymatebol i anghenion y gymuned. Er mwyn gweithredu'r gwaith hwn, cyhoeddodd Llywodraeth y DU hwb cyllido o £10 miliwn i hyrwyddo arloesi digidol yn y system gynllunio[7]. Nod y buddsoddiad hwn yw cefnogi cam nesaf y rhaglen Open Digital Planning (ODP)[8], gyda £5.5 miliwn wedi'i glustnodi er mwyn helpu awdurdodau lleol i fabwysiadu a graddio offer cynllunio digidol ffynhonnell agored, fel y System Gynllunio Cefn Swyddfa (BOPS) a PlanX. Neilltuwyd £3 miliwn ychwanegol i ddatblygu platfform data cynllunio cenedlaethol, gyda'r nod o wella mynediad at ddata, safoni a gallu i ryngweithredu ar draws y system gynllunio. Bydd y £1.5 miliwn sy'n weddill yn cael ei ddefnyddio i ariannu ymchwil defnyddwyr, hyfforddiant, a chefnogi gweithredu a mabwysiadu offer digidol. Fodd bynnag, darperir llawer o'r cyllid uchod i awdurdodau lleol dethol yn Lloegr yn hytrach nag fel pecyn cyllido cynhwysfawr ar draws yr holl awdurdodau lleol ac felly mae risgiau y bydd rhai awdurdodau lleol yn trawsnewid tuag at gynllunio digidol yn gynt nag eraill.

Yr Alban

Mae Llywodraeth yr Alban wedi canolbwyntio ar gynllunio digidol drwy ei strategaeth Transforming Places Together, a lansiwyd yn 2020^[9]. Mae'r strategaeth hon yn amlinellu gweledigaeth hirdymor i greu system gynllunio gwbl ddigidol, gynhwysol ac effeithlon erbyn 2026. Fe'i hategir gan raglen fuddsoddi pum mlynedd gwerth cyfanswm o £35 miliwn, sy'n ceisio cefnogi ystod eang o fentrau sydd â'r nod o foderneiddio gwasanaethau cynllunio ledled yr Alban. Yn ganolog i'r trawsnewidiad hwn mae'r Rhaglen Trawsnewid Cynllunio Digidol, sy'n rhoi'r strategaeth ar waith drwy gyfres o brosiectau wedi'u targedu.^[10]. Un o'r mentrau blaenllaw yw creu Hyb Cynllunio Digidol, sef platfform ar-lein canolog sy'n anelu at roi mynediad i gynllunwyr a'r cyhoedd at offer, templedi, safonau data ac adnoddau arfer gorau.

Ffocws pwysig arall i'r rhaglen yw datblygu safonau data cenedlaethol a fframweithiau rhyngweithredu. Nod y safonau hyn yw sicrhau bod data cynllunio yn gyson, ar ffurf y gall peiriant eu darllen, ac yn ddefnyddiadwy ar draws gwahanol systemau ac awdurdodau lleol. Ategir y gwaith gan brosiectau peilot sy'n profi offer digidol uwch, gan gynnwys technolegau delweddu a mapio 3D. Mae'r rhaglen hefyd yn archwilio'r defnydd o ddeallusrwydd artiffisial ac awtomeiddio i symleiddio llif gwaith cynllunio.

Mae newidiadau deddfwriaethol i gefnogi cynllunio digidol yn yr Alban yn cael eu gweithredu'n bennaf drwy Ddeddf Cynllunio (Yr Alban) 2019^[11]. Nod y newidiadau hyn yw moderneiddio'r system gynllunio drwy ymgorffori offer digidol, safonau data, a phrosesau mwy tryloyw mewn swyddogaethau cynllunio statudol. Mae Deddf Cynllunio (Yr Alban) 2019 yn gwasanaethu fel y sylfaen ddeddfwriaethol ar gyfer llawer o'r mentrau cynllunio digidol sydd ar y gweill ar hyn o bryd. Er nad yw'r Ddeddf yn gorchymyn technolegau digidol penodol, mae'n cyflwyno rhai newidiadau strwythurol sy'n hwyluso trawsnewid digidol. Er enghraifft, mae'n diwygio'r broses ar gyfer paratoi Cynlluniau Datblygu Lleol (CDLlau), gan gyflwyno gofynion newydd fel Adroddiadau Tystiolaeth a cham Gwirio Pyrth. Bwriedir i'r elfennau hyn gael eu hategu gan ddata digidol, gan alluogi’r gwaith o lunio cynlluniau mwy effeithlon a thryloyw. Mae'r Ddeddf hefyd yn rhoi pwyslais cryfach ar ymgysylltu â'r gymuned, sy'n cael ei ddarparu fwyfwy drwy sianeli digidol i ehangu cyfranogiad a hygyrchedd.

Wrth edrych i’r dyfodol, mae Llywodraeth yr Alban wedi nodi ei bwriad o gyflwyno newidiadau deddfwriaethol pellach i gefnogi cynllunio digidol^[12]. Gall y rhain gynnwys gofynion ar gyfer cyflwyno a phrosesu ceisiadau cynllunio yn ddigidol, rhwymedigaethau i gyhoeddi data cynllunio fel data agored, a mandadau er mwyn sicrhau gallu i ryngweithredu rhwng systemau cynllunio a gwasanaethau digidol eraill y sector cyhoeddus. Mae'n debygol y bydd newidiadau o'r fath yn cael eu cyflwyno drwy welliannau i reoliadau cynllunio presennol neu drwy ganllawiau statudol newydd a gyhoeddir o dan Ddeddf 2019. Fodd bynnag, mae pryderon yn parhau oherwydd gostyngiadau mewn cyllid ar gyfer cynllunio a thai o fewn cyllideb Llywodraeth yr Alban ar gyfer 2024-25[13].

Cymru

O'i gymharu â Lloegr a'r Alban, mae Cymru mewn cyfnod cynharach o waith ar fentrau cynllunio digidol, gan ganolbwyntio mwy ar faterion ehangach cynhwysiant digidol, seilwaith sylfaenol, a gwaith archwiliadol mewn cynllunio. Dechreuodd gwaith allweddol yn y maes hwn yn 2020 gyda chreu'r Ganolfan ar gyfer Gwasanaethau Cyhoeddus Digidol (CDPS) sy'n chwarae rhan ganolog wrth gyflawni uchelgeisiau digidol Llywodraeth Cymru. Wedi'i sefydlu fel corff anstatudol, yn gweithio'n agos gydag adrannau Llywodraeth Cymru, awdurdodau lleol, a darparwyr gwasanaethau cyhoeddus eraill, i arwain trawsnewid digidol ar draws y sector cyhoeddus, mae CDPS wedi cael dros £4.9 miliwn mewn cyllid hyd yma^[14]. Mae ei waith yn cynnwys cefnogi awdurdodau lleol i fabwysiadu offer digidol, hyrwyddo dylunio gwasanaethau sy’n canolbwyntio ar y defnyddiwr, a hwyluso cydweithrediad rhwng sector y llywodraeth, y sector iechyd a’r sector addysg. Yn y flwyddyn ariannol 2025-26, cafodd CDPS £260,000 ychwanegol i gefnogi arloesi digidol yn benodol mewn cynllunio a datblygu^[15]. Un o’r meysydd y mae’n canolbwyntio arno ar hyn o bryd yw gwella’r broses cyn ymgeisio yn y system gynllunio, gan ddefnyddio ymchwil gan ddefnyddwyr a dulliau dylunio gwasanaethau i nodi rhwystrau a mynd i’r afael â nhw.

Yn 2021, cyflwynwyd Strategaeth Ddigidol i Gymru sy'n nodi fframwaith cenedlaethol ar gyfer manteisio ar dechnolegau digidol, data ac arloesi i wella gwasanaethau cyhoeddus a gwella bywydau pobl ledled Cymru^[16]. Trefnir y strategaeth o amgylch chwe chenhadaeth graidd. Mae’r rhain yn cynnwys moderneiddio gwasanaethau cyhoeddus i ganolbwyntio mwy ar y defnyddiwr, yn ddiogel, ac yn hygyrch; hyrwyddo cynhwysiant digidol er mwyn sicrhau bod gan bob unigolyn y sgiliau, mynediad, a hyder i ymgysylltu â gwasanaethau digidol; ac adeiladu galluogrwydd digidol ar draws y gweithlu. Mae cenadaethau ychwanegol yn canolbwyntio ar gefnogi’r economi ddigidol, ac annog defnydd o ddata moesegol a chydweithrediad ar draws sectorau. Er ei bod yn dal i fod mewn grym, bu diweddariadau cyfyngedig ar weithredu'r strategaeth dros y blynyddoedd diwethaf.

Mae Cymru hefyd wedi blaenoriaethu cynhwysiant digidol drwy gyfres o raglenni wedi’u targedu. Nod y fenter Cymunedau Digidol Cymru, a ddaeth i ben yn 2025, oedd lleihau allgau digidol ymhlith grwpiau agored i niwed^[17]. Ers hynny mae wedi cael ei ddisodli gan Raglen Cynhwysiant Digidol Genedlaethol newydd, a gefnogir gan gontract gwerth £10 miliwn dros dair blynedd^[18]. Mae’r rhaglen hon yn cynnwys defnyddio cynghorwyr sgiliau digidol thematig a rhanbarthol, mapio gwasanaethau cynhwysiant digidol, a datblygu adnoddau diweddaredig. Mae hefyd yn hyrwyddo cydweithrediad ar draws sectorau er mwyn sicrhau bod gwasanaethau digidol, gan gynnwys y rheini sy’n gysylltiedig â chynllunio, yn hygyrch i bob cymuned, yn enwedig y rheini sy’n wynebu risg o allgau digidol.

Mae Llywodraeth Cymru wedi buddsoddi ymhellach mewn trawsnewid digidol ar draws sectorau eraill sy'n croestorri â chynllunio. Mae hyn yn cynnwys £75 miliwn wedi'i glustnodi i seilwaith iechyd digidol, £92 miliwn dros ddwy flynedd ar gyfer offer addysg ddigidol drwy raglen Hwb EdTech, a £26 miliwn i wella band eang a chysylltedd digidol. Mae £2 filiwn arall wedi'i gyfeirio at gefnogi busnesau bach a chanolig (BBaChau) i fabwysiadu offer digidol^[19].

Er nad oes gan Gymru strategaeth gynllunio ddigidol bwrpasol eto sy'n debyg i'r rhai yn Lloegr neu'r Alban, mae wedi gwneud rhai buddsoddiadau wedi'u targedu i foderneiddio ei systemau cynllunio. Clustnododd cyllideb Cymru ar gyfer 2024-25 £3.7 miliwn tuag at wella galluoedd a chyflymder penderfyniadau cynllunio yn ogystal â chanolbwyntio ar drawsnewid digidol gwasanaethau cynllunio[20]. Mae gwasanaethau cynllunio hefyd yn cael eu hintegreiddio i lwyfannau gwasanaethau cyhoeddus digidol ehangach, gan gyd-fynd â nodau Strategaeth Ddigidol i Gymru^[21]. Nod y datblygiadau hyn yw gwella darpariaeth gwasanaethau a chynyddu ymgysylltiad y cyhoedd yn y broses gynllunio, ond maent yn ddiffygiol o'i gymharu â mentrau a chyllid cynllunio digidol tebyg yn Lloegr a'r Alban sydd wedi'u targedu'n fwy at y system gynllunio ac arferion cynllunio.

Meincnodi sgiliau cynllunio digidol mewn awdurdodau lleol

Dosbarthwyd arolwg ar-lein i ymarferwyr cynllunio ledled Cymru drwy e-gylchlythyr a sianeli cyfryngau cymdeithasol RTPI Cymru ym mis Mawrth ac Ebrill 2025. Bwriad yr arolwg oedd datblygu meincnod o gapasiti technegol presennol ACLlau yng Nghymru, nodi rhwystrau i ddatblygu cynllunio digidol, ac archwilio sut y gallai cynllunio digidol gyfrannu at ganlyniadau cynllunio cadarnhaol yng Nghymru. Crynhoir canfyddiadau’r arolwg isod.

Demograffeg a chefndir proffesiynol cyfranogwyr

Casglodd yr arolwg ymatebion gan 57 o weithwyr proffesiynol cynllunio sy'n gweithio yng Nghymru ar hyn o bryd. Mae gan y rhan fwyaf o’r ymatebwyr (61%) dros 15 mlynedd o brofiad yn y maes, sy'n dynodi carfan brofiadol iawn. Fodd bynnag, mae gan gyfran lai o faint (20%) lai na 5 mlynedd o brofiad, sy'n awgrymu bod angen bod yn ofalus wrth ddehongli canlyniadau'r arolwg oherwydd cynrychiolaeth gyfyngedig gan weithwyr proffesiynol sydd ar ddechrau eu gyrfa. Roedd rolau'r cyfranogwyr yn amrywio'n fawr, gan adlewyrchu amrywiaeth y cyfrifoldebau yn y proffesiwn cynllunio. Roedd y rhain yn cynnwys Swyddogion Cynllunio, Cyfarwyddwyr, Prif Gynllunwyr, Cynllunwyr Trafnidiaeth, Cynllunwyr Treftadaeth, ac Ymgynghorwyr, ymhlith eraill. Felly, mae'r canlyniadau'n cwmpasu ystod sylweddol o gyfrifoldebau a safbwyntiau, o ddatblygu polisïau i orfodi ac ymgynghori.

Roedd y mwyafrif helaeth o gyfranogwyr yn ymwneud â rheoli datblygu (72%) a chynllunio polisi (58%). Roedd meysydd eraill fel gorfodi (28%), tai (28%), a chynllunio seilwaith (16%) hefyd wedi'u cynrychioli, ochr yn ochr â meysydd arbenigol fel treftadaeth, cynllunio amgylcheddol, ac ymgysylltu â rhanddeiliaid. Mae'r amrywiaeth hon yn tynnu sylw at natur amlochrog gwaith cynllunio yng Nghymru. Roedd sectorau cyflogaeth yr un mor amrywiol. Mae bron i hanner yr ymatebwyr (49%) yn gweithio i Awdurdodau Cynllunio Lleol neu Barciau Cenedlaethol, tra bod eraill yn cael eu cyflogi mewn ymgyngoriaethau (33%), asiantaethau'r llywodraeth (5%), datblygwyr (2%), a sefydliadau addysgol (2%). Nododd cyfran fach ond nodedig (9%) eu bod yn gweithio mewn sectorau “Eraill”, yn enwedig elusennau.

Mae’r proffil cyfranogwyr hwn yn awgrymu bod canlyniadau'r arolwg wedi'u seilio ar gyfoeth o brofiad ymarferol a gwybodaeth sefydliadol. Fodd bynnag, gall goruchafiaeth gweithwyr proffesiynol uwch hefyd olygu bod safbwyntiau newydd-ddyfodiaid i'r proffesiwn yn cael eu tangynrychioli. Mae hyn yn golygu bod goblygiadau o ran deall bylchau mewn sgiliau digidol ac anghenion hyfforddi ar draws gwahanol gamau gyrfa.

Defnydd cyfredol o offer digidol wrth gynllunio

Mae'r arolwg yn datgelu defnydd eang ac amrywiol o offer digidol ymhlith gweithwyr proffesiynol cynllunio yng Nghymru, gyda Thechnolegau Gwybodaeth a Chyfathrebu (TGCh) safonol ac arbenigol yn chwarae rhan sylweddol mewn tasgau dyddiol. Defnyddir offer safonol fel e-bost, meddalwedd prosesu geiriau (e.e. Microsoft Word), taenlenni (e.e. Excel), a llwyfannau cydweithio (e.e. Microsoft Teams, OneDrive) yn helaeth (Ffigur 1). Mae'r offer hyn yn cefnogi ystod o swyddogaethau gan gynnwys casglu data, dadansoddi, cyfathrebu, gwneud penderfyniadau a lledaenu gwybodaeth.

Mae'r data yn ffigur 1 yn dangos y canlynol:

• mae 25% o ymatebwyr yn defnyddio e-bost i gasglu gwybodaeth/data, mae 12% yn ei ddefnyddio i brosesu gwybodaeth a dadansoddi data, 51% i gyfathrebu/cydweithredu ag eraill, 16% i'w helpu i wneud penderfyniadau a 37% i ledaenu gwybodaeth/data. Mae 49% o ymatebwyr yn defnyddio e-bost ar gyfer yr holl ddibenion hyn;
• mae 18% o ymatebwyr yn defnyddio prosesu geiriau i gasglu gwybodaeth/data, mae 30% yn ei ddefnyddio i brosesu gwybodaeth a dadansoddi data, 40% i gyfathrebu/cydweithredu ag eraill, 18% i'w helpu i wneud penderfyniadau a 44% i ledaenu gwybodaeth/data. Mae 40% o ymatebwyr yn defnyddio prosesu geiriau ar gyfer yr holl ddibenion hyn;
• mae 32% o ymatebwyr yn defnyddio offer cydweithredu i gasglu gwybodaeth/data, mae 7% yn ei ddefnyddio i brosesu gwybodaeth a dadansoddi data, 60% i gyfathrebu/cydweithredu ag eraill, 23% i'w helpu i wneud penderfyniadau a 40% i ledaenu gwybodaeth/data. Mae 37% o ymatebwyr yn defnyddio offer cydweithredu ar gyfer yr holl ddibenion hyn;
• mae 53% o ymatebwyr yn defnyddio taenlenni i gasglu gwybodaeth/data, mae 53% yn eu defnyddio i brosesu gwybodaeth a dadansoddi data, 28% i gyfathrebu/cydweithredu ag eraill, 35% i'w helpu i wneud penderfyniadau a 51% i ledaenu gwybodaeth/data. Mae 30% o ymatebwyr yn defnyddio taenlenni ar gyfer yr holl ddibenion hyn;
• mae 39% o ymatebwyr yn defnyddio pyrth cynllunio i gasglu gwybodaeth/data, mae 18% yn eu defnyddio i brosesu gwybodaeth a dadansoddi data, 9% i gyfathrebu/cydweithredu ag eraill, 21% i'w helpu i wneud penderfyniadau ac 11% i ledaenu gwybodaeth/data. Mae 12% o ymatebwyr yn defnyddio pyrth cynllunio ar gyfer yr holl ddibenion hyn;
• mae 35% o ymatebwyr yn defnyddio cyfryngau cymdeithasol i gasglu gwybodaeth/data, 39% i gyfathrebu/cydweithredu ag eraill, 4% i'w helpu i wneud penderfyniadau a 23% i ledaenu gwybodaeth/data. Mae 5% o ymatebwyr yn defnyddio cyfryngau cymdeithasol ar gyfer yr holl ddibenion hyn. Nid yw'r un ymatebydd yn defnyddio cyfryngau cymdeithasol i brosesu gwybodaeth a dadansoddi data;
• mae 69% o ymatebwyr yn defnyddio cronfeydd data'r Llywodraeth i gasglu gwybodaeth/data, 24% i brosesu gwybodaeth a dadansoddi data, 4% i gyfathrebu/cydweithredu ag eraill, 42% i'w helpu i wneud penderfyniadau a 7% i ledaenu gwybodaeth/data. Mae 22% o ymatebwyr yn defnyddio cronfeydd data'r Llywodraeth ar gyfer yr holl ddibenion hyn.

E-bost yw'r offeryn a ddefnyddir amlaf o hyd, gyda 100% o'r ymatebwyr yn nodi ei ddefnydd, yn bennaf ar gyfer cyfathrebu a lledaenu gwybodaeth. Dibynnir yn fawr ar brosesu geiriau a thaenlenni hefyd, yn enwedig ar gyfer prosesu a dadansoddi data. Mae dros hanner yr ymatebwyr yn defnyddio offer cydweithredu, sy'n adlewyrchu pwysigrwydd cynyddol amgylcheddau gwaith o bell a gwaith tîm. Yn ddiddorol, nid yw llawer o offer digidol safonol yn cael eu defnyddio er mwyn helpu cynllunwyr i wneud penderfyniadau neu (ac eithrio taenlenni) prosesu gwybodaeth/data dadansoddi.

Mae TGCh arbenigol yn dangos dulliau mabwysiadu mwy amrywiol (Ffigur 2). Mae Systemau Gwybodaeth Ddaearyddol (GIS) ymhlith yr offer arbenigol a ddefnyddir amlaf, gyda chymhwysiad sylweddol mewn dadansoddi data a gwneud penderfyniadau. Defnyddir pyrth cynllunio (e.e. Porth Cynllunio Cymru neu byrth penodol i ACLlau) yn helaeth hefyd, yn enwedig ar gyfer cael mynediad at wybodaeth gynllunio a'i lledaenu. Fodd bynnag, defnyddir offer mwy datblygedig fel AI/dysgu peirianyddol, llwyfannau delweddu data (e.e. Tableau), a llwyfannau cyfranogiad y cyhoedd (e.e. Commonplace) yn llai aml, sy'n awgrymu naill ai mynediad cyfyngedig neu bod gweithwyr proffesiynol yn llai cyfarwydd â nhw.

Mae'r data yn ffigur 2 yn dangos y canlynol:

• mae 9% o ymatebwyr yn defnyddio TGCh dadansoddi ystadegau i gasglu gwybodaeth/data, mae 12% yn ei defnyddio i brosesu gwybodaeth a dadansoddi data, 7% i'w helpu i wneud penderfyniadau a 5% i ledaenu gwybodaeth/data. Nid yw'r un ymatebydd yn defnyddio TGCh dadansoddi ystadegau i gyfathrebu/cydweithredu ag eraill;
• mae 49% o ymatebwyr yn defnyddio GIS i gasglu gwybodaeth/data, mae 42% yn ei ddefnyddio i brosesu gwybodaeth a dadansoddi data, 21% i gyfathrebu/cydweithredu ag eraill, 44% i'w helpu i wneud penderfyniadau a 33% i ledaenu gwybodaeth/data. Mae 32% o ymatebwyr yn defnyddio GIS ar gyfer yr holl ddibenion hyn;
• mae 22% o ymatebwyr yn defnyddio cronfeydd data preifat i gasglu gwybodaeth/data, mae 7% yn eu defnyddio i brosesu gwybodaeth a dadansoddi data, 4% i gyfathrebu/cydweithredu ag eraill, 13% i'w helpu i wneud penderfyniadau a 2% i ledaenu gwybodaeth/data. Mae 11% o ymatebwyr yn defnyddio cronfeydd data preifat ar gyfer yr holl ddibenion hyn;
• mae 11% o ymatebwyr yn defnyddio Deallusrwydd Artiffisial (AI)/dysgu peirianyddol i gasglu gwybodaeth/data, mae 24% yn ei ddefnyddio i brosesu gwybodaeth a dadansoddi data, 7% i gyfathrebu/cydweithredu ag eraill, 16% i'w helpu i wneud penderfyniadau a 7% i ledaenu gwybodaeth/data. Mae 2% o ymatebwyr yn defnyddio AI/dysgu peirianyddol ar gyfer yr holl ddibenion hyn;
• mae 2% o ymatebwyr yn defnyddio meddalwedd dylunio i gasglu gwybodaeth/data, mae 16% yn ei defnyddio i brosesu gwybodaeth a dadansoddi data, 13% i gyfathrebu/cydweithredu ag eraill, 18% i'w helpu i wneud penderfyniadau ac 16% i ledaenu gwybodaeth/data. Mae 2% o ymatebwyr yn defnyddio meddalwedd dylunio ar gyfer yr holl ddibenion hyn;
• mae 16% o ymatebwyr yn defnyddio llwyfannau ymgysylltu â'r cyhoedd i gasglu gwybodaeth/data, mae 13% yn eu defnyddio i brosesu gwybodaeth a dadansoddi data, 13% i gyfathrebu/cydweithredu ag eraill, 9% i'w helpu i wneud penderfyniadau ac 11% i ledaenu gwybodaeth/data. Mae 7% o ymatebwyr yn defnyddio llwyfannau ymgysylltu â'r cyhoedd ar gyfer yr holl ddibenion hyn;
• mae 4% o ymatebwyr yn defnyddio meddalwedd rheoli prosiectau i gasglu gwybodaeth/data, mae 11% yn ei defnyddio i brosesu gwybodaeth a dadansoddi data, 2% i gyfathrebu/cydweithredu ag eraill, 9% i'w helpu i wneud penderfyniadau a 7% i ledaenu gwybodaeth/data. Mae 4% o ymatebwyr yn defnyddio meddalwedd rheoli prosiectau ar gyfer yr holl ddibenion hyn.

Yn ddiddorol, nododd sawl ymatebydd y defnydd o offer arbenigol neu bwrpasol, megis meddalwedd modelu cyffyrdd, systemau rheoli data sy'n seiliedig ar SQL, a llwyfannau gweminar. Mae hyn yn dynodi rhywfaint o arloesi ac addasu yn y defnydd o offer digidol, yn enwedig ymhlith ymgynghorwyr ac arbenigwyr.

Er bod offer digidol sylfaenol wedi'u hintegreiddio'n dda i lifau gwaith cynllunio, mae mabwysiadu technolegau mwy datblygedig neu sy'n dod i'r amlwg yn afreolaidd. Gall hyn adlewyrchu gwahaniaethau yng ngallu sefydliadol, arbenigedd unigol, neu berthnasedd canfyddedig offer penodol i dasgau cynllunio penodol. Mae'r canfyddiadau'n tynnu sylw at linell sylfaen gref o ymgysylltu digidol ond maent hefyd yn cyfeirio at gyfleoedd i ehangu'r defnydd o dechnolegau mwy soffistigedig i wella canlyniadau cynllunio a gwella'r defnydd o offer digidol er mwyn helpu cynllunwyr i wneud penderfyniadau.

Sgiliau digidol a lefelau cymhwysedd

Mae'r ymatebion i'r arolwg yn dangos lefel uchel o gymhwysedd digidol ymhlith gweithwyr proffesiynol cynllunio yng Nghymru, yn enwedig gydag offer TGCh safonol (Ffigur 3). Roedd mwyafrif sylweddol o’r ymatebwyr wedi graddio eu hunain naill ai’n “fedrus iawn” neu’n “gymharol fedrus” wrth ddefnyddio e-bost (98%), prosesu geiriau (97%), ac offer cydweithio (84%). Awgrymodd y canlyniadau hyn fod y sgiliau digidol sylfaenol sydd eu hangen ar gyfer cynllunio gwaith modern wedi’u hen sefydlu ar draws y proffesiwn yng Nghymru.

Mae'r data yn ffigur 3 yn dangos y canlynol:

• disgrifiodd 73% o ymatebwyr eu hunain yn fedrus iawn yn defnyddio e-bost, 25% yn weddol fedrus, a'r 2% sy'n weddill yn meddu ar sgiliau sylfaenol. Ni ddisgrifiodd neb ei hun yn meddu ar sgiliau cyfyngedig neu ddim sgiliau o gwbl;
• disgrifiodd 59% o ymatebwyr eu hunain yn fedrus iawn yn defnyddio prosesu geiriau, 38% yn weddol fedrus, a'r 4% sy'n weddill yn meddu ar sgiliau sylfaenol. Ni ddisgrifiodd neb ei hun yn meddu ar sgiliau cyfyngedig neu ddim sgiliau o gwbl;
• disgrifiodd 38% o ymatebwyr eu hunain yn fedrus iawn yn defnyddio offer cydweithredu, 46% yn weddol fedrus, a'r 16% sy'n weddill yn meddu ar sgiliau sylfaenol. Ni ddisgrifiodd neb ei hun yn meddu ar sgiliau cyfyngedig neu ddim sgiliau o gwbl;
• disgrifiodd 21% o ymatebwyr eu hunain yn fedrus iawn yn defnyddio taenlenni, 50% yn weddol fedrus, 18% yn meddu ar sgiliau sylfaenol ac 11% yn meddu ar sgiliau cyfyngedig. Ni ddisgrifiodd neb ei hun yn meddu ar ddim sgiliau o gwbl;
• disgrifiodd 24% o ymatebwyr eu hunain yn fedrus iawn yn defnyddio pyrth cynllunio, 24% yn weddol fedrus, 33% yn meddu ar sgiliau sylfaenol, 4% yn meddu ar sgiliau cyfyngedig ac 15% yn meddu ar ddim sgiliau o gwbl;
• disgrifiodd 18% o ymatebwyr eu hunain yn fedrus iawn yn defnyddio cyfryngau cymdeithasol, 47% yn weddol fedrus, 18% yn meddu ar sgiliau sylfaenol, 14% yn meddu ar sgiliau cyfyngedig a 4% yn meddu ar ddim sgiliau o gwbl;
• disgrifiodd 20% o ymatebwyr eu hunain yn fedrus iawn yn defnyddio cronfeydd data’r Llywodraeth, 43% yn weddol fedrus, 20% yn meddu ar sgiliau sylfaenol, 2% yn meddu ar sgiliau cyfyngedig ac 16% yn meddu ar ddim sgiliau o gwbl.

Er eu bod yn cael eu defnyddio'n helaeth o hyd, mae taenlenni’n dangos lefel hyder ychydig yn is, gyda'r ymatebwyr yn graddio eu hunain fel rhai â sgiliau uchel (21%) neu rai â sgiliau cymedrol (50%). Gallai hyn adlewyrchu natur fwy technegol swyddogaethau taenlenni, yn enwedig ar gyfer tasgau dadansoddi data. Mae meddalwedd dadansoddi ystadegol (e.e. SPSS) ac offer GIS yn dangos ystod ehangach o lefelau sgiliau (Ffigur 4). Er enghraifft, dim ond 18% o'r ymatebwyr sy'n ystyried eu hunain yn fedrus iawn mewn GIS, tra bod 43% yn nodi sgiliau sylfaenol neu gyfyngedig yn unig. Mae hyn yn awgrymu bod offer o'r fath naill ai'n llai hanfodol mewn rolau beunyddiol neu fod angen hyfforddiant wedi'i dargedu yn y meysydd mwy arbenigol hyn i ehangu eu defnydd.

Mae'r data yn ffigur 4 yn dangos y canlynol:

• o ran dadansoddi ystadegau, disgrifiodd 2% o ymatebwyr eu hunain yn fedrus iawn, 15% yn weddol fedrus, 15% yn meddu ar sgiliau sylfaenol, 25% yn meddu ar sgiliau cyfyngedig a 44% yn meddu ar ddim sgiliau o gwbl;
• o ran GIS, disgrifiodd 18% o ymatebwyr eu hunain yn fedrus iawn, 32% yn weddol fedrus, 27% yn meddu ar sgiliau sylfaenol, 16% yn meddu ar sgiliau cyfyngedig a 7% yn meddu ar ddim sgiliau o gwbl;
• o ran cronfeydd data preifat, disgrifiodd 13% o ymatebwyr eu hunain yn fedrus iawn, 15% yn weddol fedrus, 9% yn meddu ar sgiliau sylfaenol, 13% yn meddu ar sgiliau cyfyngedig a 50% yn meddu ar ddim sgiliau o gwbl;
• o ran AI/dysgu peirianyddol, disgrifiodd 7% o ymatebwyr eu hunain yn fedrus iawn, 13% yn weddol fedrus, 24% yn meddu ar sgiliau sylfaenol, 18% yn meddu ar sgiliau cyfyngedig a 38% yn meddu ar ddim sgiliau o gwbl;
• o ran meddalwedd dylunio, disgrifiodd 14% o ymatebwyr eu hunain yn fedrus iawn, 12% yn weddol fedrus, 18% yn meddu ar sgiliau sylfaenol, 16% yn meddu ar sgiliau cyfyngedig a 39% yn meddu ar ddim sgiliau o gwbl;
• o ran llwyfannau ymgysylltu â'r cyhoedd, disgrifiodd 4% o ymatebwyr eu hunain yn fedrus iawn, 15% yn weddol fedrus, 15% yn meddu ar sgiliau sylfaenol, 17% yn meddu ar sgiliau cyfyngedig a 48% yn meddu ar ddim sgiliau o gwbl;
• o ran meddalwedd rheoli prosiectau, ni ddisgrifiodd yr un ymatebydd ei hun yn fedrus iawn, disgrifiodd 17% eu hunain yn weddol fedrus, 15% yn meddu ar sgiliau sylfaenol, 15% yn meddu ar sgiliau cyfyngedig a 54% yn meddu ar ddim sgiliau o gwbl.

O ran TGCh mwy arbenigol fyth, mae'r bwlch sgiliau'n dod yn fwy amlwg. Mae offer fel AI/dysgu peirianyddol, meddalwedd dylunio (e.e. CAD, SketchUp), a llwyfannau cyfranogiad y cyhoedd yn feysydd lle mae llawer o ymatebwyr yn nodi sgiliau cyfyngedig neu ddim sgiliau o gwbl. Er enghraifft, nododd 56% o'r ymatebwyr sgiliau cyfyngedig neu ddim sgiliau o gwbl mewn deallusrwydd artiffisial/dysgu peirianyddol, a nododd 55% lefelau tebyg ar gyfer meddalwedd dylunio, tra bod 48% wedi nodi nad oedd ganddynt unrhyw sgiliau wrth ddefnyddio llwyfannau cyfranogiad y cyhoedd. Mae hyn yn tynnu sylw at gyfle sylweddol ar gyfer datblygiad proffesiynol, yn benodol yn dilyn mentrau'r llywodraeth i ehangu'r defnydd o offer o'r fath mewn arfer cynllunio, yn enwedig llwyfannau AI/dysgu peirianyddol a chyfranogiad y cyhoedd.

Er bod y proffesiwn yn dangos cymhwysedd cryf mewn offer digidol craidd, mae angen clir i feithrin capasiti mewn technolegau mwy datblygedig ac arbenigol. Bydd mynd i'r afael â'r bylchau hyn drwy hyfforddiant wedi'i dargedu, dysgu gan gymheiriaid, a chefnogaeth sefydliadol yn hanfodol i wireddu manteision cynllunio digidol yn llawn a sicrhau bod mentrau'r llywodraeth yn llwyddiannus.

Seilwaith digidol a rheoli data

Mae'r arolwg yn datgelu tirwedd gymysg o ran sut mae gwybodaeth gynllunio yn cael ei storio a'i chyrchu ar draws sefydliadau yng Nghymru. Er bod tuedd glir tuag at ddigideiddio, tynnodd llawer o ymatebwyr sylw at barhad systemau hybrid sy'n cyfuno cofnodion digidol a chofnodion papur. Mae'r ddeuoldeb hwn yn adlewyrchu cynnydd a heriau parhaus mewn seilwaith digidol.

Dywedodd cynllunwyr eu bod yn defnyddio….MasterGov (gan Def Software)

• Pecyn meddalwedd a ddefnyddir gan awdurdodau lleol i reoli cynllunio, rheoli adeiladu, pridiannau tir, priffyrdd, a phrosesau rheoleiddio cysylltiedig.
• System fodiwlaidd, wedi'i seilio ar y cwmwl gydag offer GIS, rheoli dogfennau ac awtomeiddio llif gwaith integredig
• Mae awdurdodau lleol yn defnyddio MasterGov i ymdrin â chylch bywyd llawn ceisiadau cynllunio - o gyflwyno a dilysu i benderfyniadau, apeliadau a gorfodi. Mae'n cefnogi tasgau fel cyfrifo ffioedd, rheoli cytundebau S106, ac adrodd ar enillion net bioamrywiaeth.

Ar gyfer dogfennau cynllunio craidd megis cymeradwyaethau cynllunio, hysbysiadau gorfodi, a chofnodion adeiladau rhestredig, nododd y rhan fwyaf o ymatebwyr eu bod yn "ddigidol yn bennaf" neu'n "hollol ddigidol" (Ffigur 5). Fodd bynnag, roedd cyfran sylweddol yn dal i nodi eu bod yn defnyddio “cymysgedd o systemau papur a digidol”, yn enwedig ar gyfer cofnodion hanesyddol (Ffigur 6). Er enghraifft, yn aml, dim ond o flwyddyn benodol ymlaen y caiff hanes cynllunio a gwybodaeth am eiddo eu digideiddio, gyda chofnodion hŷn yn aros ar ffurf papur neu ficroffurf. Nododd y cyfranogwyr fod digideiddio cofnodion cynllunio wedi dechrau ar wahanol adegau yn dibynnu ar yr ACLl. Soniodd un cyfranogwr fod yr holl gofnodion o 1984 ymlaen wedi'u digideiddio, tra bod un arall wedi nodi mai dim ond gyda chofnodion o 1998 y dechreuodd digideiddio. Gall hyn greu aneffeithlonrwydd ac anghysondebau o ran mynediad at ddata ac adfer data.

Mae'r data yn ffigur 5 yn dangos y canlynol:

• o ran cymeradwyaethau/hysbysiadau cynllunio, mae 53% o ymatebwyr yn storio a chyrchu'r data hyn yn ddigidol yn gyfan gwbl, 13% yn ddigidol yn bennaf, ac mae 22% yn defnyddio cymysgedd o bapur a digidol. Nid oes neb yn defnyddio papur yn gyfan gwbl. Roedd 4% pellach o ymatebwyr nad oeddent yn gwybod, a dywedodd y 9% sy'n weddill nad oedd y math yma o ddogfen yn berthnasol iddynt;
• o ran cofrestrau hysbysiadau gorfodi cynllunio, mae 29% o ymatebwyr yn storio a chyrchu'r data hyn yn ddigidol yn gyfan gwbl, 8% yn ddigidol yn bennaf, mae 13% yn defnyddio cymysgedd o bapur a digidol a 2% yn defnyddio papur yn gyfan gwbl. Roedd 17% pellach o ymatebwyr nad oeddent yn gwybod, a dywedodd y 31% sy'n weddill nad oedd y math yma o ddogfen yn berthnasol iddynt;
• o ran cofnodion Adeiladau Rhestredig, mae 30% o ymatebwyr yn storio a chyrchu'r data hyn yn ddigidol yn gyfan gwbl, 17% yn ddigidol yn bennaf, mae 21% yn defnyddio cymysgedd o bapur a digidol a 2% yn defnyddio papur yn gyfan gwbl. Roedd 4% pellach o ymatebwyr nad oeddent yn gwybod, a dywedodd y 26% sy'n weddill nad oedd y math yma o ddogfen yn berthnasol iddynt;
• o ran hanes cynllunio, mae 42% o ymatebwyr yn storio a chyrchu'r data hyn yn ddigidol yn gyfan gwbl, 13% yn ddigidol yn bennaf, mae 29% yn defnyddio cymysgedd o bapur a digidol a 4% yn defnyddio papur yn gyfan gwbl. Roedd 2% pellach o ymatebwyr nad oeddent yn gwybod, a dywedodd yr 11% sy'n weddill nad oedd y math yma o ddogfen yn berthnasol iddynt;
• o ran gwybodaeth am eiddo, mae 42% o ymatebwyr yn storio a chyrchu'r data hyn yn ddigidol yn gyfan gwbl, 15% yn ddigidol yn bennaf, ac mae 13% yn defnyddio cymysgedd o bapur a digidol. Nid oes neb yn defnyddio papur yn gyfan gwbl. Roedd 15% pellach o ymatebwyr nad oeddent yn gwybod, a dywedodd y 15% sy'n weddill nad oedd y math yma o ddogfen yn berthnasol iddynt.

Mae'r data yn ffigur 6 yn dangos y canlynol:

• Mae gan 2% gofnodion amgylchedd hanesyddol sydd ar bapur yn gyfan gwbl. Nid oes yr un ddogfen arall ar bapur yn gyfan gwbl;
• o ran lleoliad cyfleustodau a seilwaith, mae 49% o ymatebwyr yn storio a chyrchu'r data hyn yn ddigidol yn gyfan gwbl, 16% yn ddigidol yn bennaf, ac mae 4% yn defnyddio cymysgedd o bapur a digidol. Roedd 16% pellach o ymatebwyr nad oeddent yn gwybod, a dywedodd y 15% sy'n weddill nad oedd y math yma o ddogfen yn berthnasol iddynt;
• o ran cofnodion amgylchedd hanesyddol, mae 43% o ymatebwyr yn storio a chyrchu'r data hyn yn ddigidol yn gyfan gwbl, 17% yn ddigidol yn bennaf, mae 11% yn defnyddio cymysgedd o bapur a digidol a 2% yn defnyddio papur yn gyfan gwbl. Roedd 6% pellach o ymatebwyr nad oeddent yn gwybod, a dywedodd y 21% sy'n weddill nad oedd y math yma o ddogfen yn berthnasol iddynt;
• o ran gorchmynion cadw coed, mae 29% o ymatebwyr yn storio a chyrchu'r data hyn yn ddigidol yn gyfan gwbl, 13% yn ddigidol yn bennaf, ac mae 25% yn defnyddio cymysgedd o bapur a digidol. Roedd 13% pellach o ymatebwyr nad oeddent yn gwybod, a dywedodd y 19% sy'n weddill nad oedd y math yma o ddogfen yn berthnasol iddynt;
• o ran data asesu llifogydd, mae 53% o ymatebwyr yn storio a chyrchu'r data hyn yn ddigidol yn gyfan gwbl, 17% yn ddigidol yn bennaf, ac mae 2% yn defnyddio cymysgedd o bapur a digidol. Roedd 9% pellach o ymatebwyr nad oeddent yn gwybod, a dywedodd y 19% sy'n weddill nad oedd y math yma o ddogfen yn berthnasol iddynt;
• o ran data ansawdd aer a llygredd dŵr, mae 38% o ymatebwyr yn storio a chyrchu'r data hyn yn ddigidol yn gyfan gwbl, 12% yn ddigidol yn bennaf, ac mae 4% yn defnyddio cymysgedd o bapur a digidol. Roedd 21% pellach o ymatebwyr nad oeddent yn gwybod, a dywedodd y 25% sy'n weddill nad oedd y math yma o ddogfen yn berthnasol iddynt;
• o ran arolygon topograffig, mae 40% o ymatebwyr yn storio a chyrchu'r data hyn yn ddigidol yn gyfan gwbl, 12% yn ddigidol yn bennaf, ac mae 2% yn defnyddio cymysgedd o bapur a digidol. Roedd 25% pellach o ymatebwyr nad oeddent yn gwybod, a dywedodd y 21% sy'n weddill nad oedd y math yma o ddogfen yn berthnasol iddynt.

Nododd ymatebwyr hefyd, er bod ceisiadau cynllunio modern fel arfer yn cael eu storio'n electronig, fod ffeiliau ac archifau etifeddol fel cytundebau Adran 106 hanesyddol neu hyd yn oed y CDLl mabwysiedig yn dal i ddibynnu'n fawr ar storio ffisegol (Ffigur 7). Amlygodd sawl sylw yr heriau logistaidd o ddigideiddio cofnodion hŷn, gan gynnwys yr angen i olygu, sganio a lanlwytho â llaw, yn ogystal â'r ansawdd gwael weithiau sydd ar ffeiliau wedi'u digideiddio. Mae'r prosesau hyn yn cymryd llawer o amser ac adnoddau, ac yn aml mae angen offer arbenigol ac amser staff i gael mynediad atynt a'u datrys fel y nodwyd gan gyfranogwr yn yr arolwg:

“Mae cofnodion digidol wedi’u sganio o’r mwyafrif helaeth o ffeiliau cynllunio ar gael i staff o tua 1998 ymlaen. Er mwyn iddynt fod ar gael i'r cyhoedd, mae angen eu golygu fesul tudalen a'u lanlwytho i'r porth cyhoeddus. Mae ffeiliau hanesyddol sy'n rhagddyddio tua 1998 yn cael eu cadw mewn archifau ac mae angen eu cludo ar draws y sir i sganiwr o'r maint cywir, eu copïo fesul tudalen, eu lanlwytho'n ddigidol, eu golygu, a'u dychwelyd i'r archifau (!).

Mae'r data yn ffigur 7 yn dangos y canlynol:

• nid oes gan yr un ymatebydd ddogfennau CDLl ar bapur yn gyfan gwbl;
• o ran sylfaen dystiolaeth cynllunio polisi, mae 59% o ymatebwyr yn storio a chyrchu'r data hyn yn ddigidol yn gyfan gwbl, 16% yn ddigidol yn bennaf, ac mae 11% yn defnyddio cymysgedd o bapur a digidol. Roedd 11% pellach o ymatebwyr nad oeddent yn gwybod, a dywedodd y 4% sy'n weddill nad oedd y math yma o ddogfen yn berthnasol iddynt;
• o ran astudiaethau cymeriad lleol, mae 43% o ymatebwyr yn storio a chyrchu'r data hyn yn ddigidol yn gyfan gwbl, 17% yn ddigidol yn bennaf, ac mae 6% yn defnyddio cymysgedd o bapur a digidol. Roedd 19% pellach o ymatebwyr nad oeddent yn gwybod, a dywedodd y 15% sy'n weddill nad oedd y math yma o ddogfen yn berthnasol iddynt;
• o ran ymatebion rhanddeiliaid i ymgyngoriadau, mae 38% o ymatebwyr yn storio a chyrchu'r data hyn yn ddigidol yn gyfan gwbl, 18% yn ddigidol yn bennaf, ac mae 29% yn defnyddio cymysgedd o bapur a digidol. Roedd 9% pellach o ymatebwyr nad oeddent yn gwybod, a dywedodd y 5% sy'n weddill nad oedd y math yma o ddogfen yn berthnasol iddynt;
• o ran dyraniadau CDLl mabwysiedig, mae 51% o ymatebwyr yn storio a chyrchu'r data hyn yn ddigidol yn gyfan gwbl, 13% yn ddigidol yn bennaf, ac mae 11% yn defnyddio cymysgedd o bapur a digidol. Roedd 8% pellach o ymatebwyr nad oeddent yn gwybod, a dywedodd y 17% sy'n weddill nad oedd y math yma o ddogfen yn berthnasol iddynt;
• o ran dyraniadau CDLl newydd, mae 41% o ymatebwyr yn storio a chyrchu'r data hyn yn ddigidol yn gyfan gwbl, 17% yn ddigidol yn bennaf, ac mae 6% yn defnyddio cymysgedd o bapur a digidol. Roedd 11% pellach o ymatebwyr nad oeddent yn gwybod, a dywedodd y 26% sy'n weddill nad oedd y math yma o ddogfen yn berthnasol iddynt.

Mae ansawdd a hygyrchedd cofnodion digidol hefyd yn amrywio. Mynegodd rhai ymatebwyr bryderon ynghylch darllenadwyedd dogfennau wedi'u sganio a nododd un y diffyg galluoedd adnabod nodau optegol (OCR), sy'n cyfyngu ar ddefnyddioldeb cynnwys wedi'i ddigideiddio. Tynnodd yr un ymatebydd sylw at anghysondebau mewn llywodraethu data ar draws awdurdodau lleol a diffyg data geo-ofodol integredig o fewn polisïau cynllunio, fel Cynlluniau Datblygu Lleol, sy'n llesteirio dadansoddiad gofodol diweddarach, gwerthuso ac opsiynau ar gyfer ymgysylltu arloesol â rhanddeiliaid. Tynnodd ymatebydd o'r sector preifat sylw at bwysigrwydd mynediad amser real at ddata gan nad yw’n storio ei ffeiliau hanesyddol ei hun ond efallai y bydd angen iddo gael mynediad at wybodaeth hanesyddol i fwrw ymlaen â chais cynllunio.

Er gwaethaf yr heriau hyn, mae cydnabyddiaeth glir o fanteision systemau digidol. Cydnabu'r ymatebwyr fod digideiddio yn gwella effeithlonrwydd, tryloywder a chydweithio. Fodd bynnag, pwysleisiwyd hefyd yr angen am systemau safonol a gwell cydlynu ar draws awdurdodau lleol i sicrhau cysondeb a’r gallu i ryngweithredu.

Canfyddiadau cynllunio digidol

Yn gyffredinol, mae ymatebwyr yr arolwg yn ystyried cynllunio digidol yn rym cadarnhaol o fewn y proffesiwn, yn enwedig o ran gwella mynediad at wybodaeth, gwella cydweithio, a chynyddu effeithlonrwydd prosesau cynllunio (Ffigur 8). Nododd mwyafrif helaeth fod datblygiadau digidol wedi cael effaith gadarnhaol neu gadarnhaol iawn ar argaeledd (98%) ac ansawdd (91%) data cynllunio. Ystyrir y gwelliannau hyn yn sylfaenol i wneud penderfyniadau gwell a chanlyniadau cynllunio mwy tryloyw.

Mae'r data yn ffigur 8 yn dangos y canlynol:

• mae 48% o gynllunwyr yn credu bod datblygiadau diweddar mewn cynllunio digidol wedi cael effaith gadarnhaol iawn ar argaeledd gwybodaeth, mae 50% yn credu eu bod wedi cael effaith gadarnhaol ac mae'r 2% sy'n weddill yn credu eu bod wedi cael effaith niwtral;
• mae 34% o gynllunwyr yn credu bod datblygiadau diweddar mewn cynllunio digidol wedi cael effaith gadarnhaol iawn ar ansawdd gwybodaeth, mae 57% yn credu eu bod wedi cael effaith gadarnhaol ac mae'r 9% sy'n weddill yn credu eu bod wedi cael effaith niwtral;
• mae 33% o gynllunwyr yn credu bod datblygiadau diweddar mewn cynllunio digidol wedi cael effaith gadarnhaol iawn ar effeithlonrwydd gwneud penderfyniadau, mae 52% yn credu eu bod wedi cael effaith gadarnhaol ac mae'r 25% sy'n weddill yn credu eu bod wedi cael effaith niwtral;
• mae 36% o gynllunwyr yn credu bod datblygiadau diweddar mewn cynllunio digidol wedi cael effaith gadarnhaol iawn ar eu lefel cydweithredu, mae 51% yn credu eu bod wedi cael effaith gadarnhaol, mae 11% yn credu eu bod wedi cael effaith niwtral ac mae'r 2% sy'n weddill yn credu eu bod wedi cael effaith negyddol;
• mae 32% o gynllunwyr yn credu bod datblygiadau diweddar mewn cynllunio digidol wedi cael effaith gadarnhaol iawn ar ffyrdd o gyfathrebu cynllunio i eraill, mae 59% yn credu eu bod wedi cael effaith gadarnhaol, mae 7% yn credu eu bod wedi cael effaith niwtral, ac mae'r 2% sy'n weddill yn credu eu bod wedi cael effaith negyddol;
• mae 16% o gynllunwyr yn credu bod datblygiadau diweddar mewn cynllunio digidol wedi cael effaith gadarnhaol iawn ar eu gallu i gyflawni gwell canlyniadau cynllunio, mae 60% yn credu eu bod wedi cael effaith gadarnhaol, mae 22% yn credu eu bod wedi cael effaith niwtral, ac mae'r 2% sy'n weddill yn credu eu bod wedi cael effaith negyddol;
• mae 35% o gynllunwyr yn credu bod datblygiadau diweddar mewn cynllunio digidol wedi cael effaith gadarnhaol iawn ar eu gallu i ymgysylltu ac ymgynghori â chymunedau, mae 42% yn credu eu bod wedi cael effaith gadarnhaol, mae 22% yn credu eu bod wedi cael effaith niwtral, ac mae'r 1% sy'n weddill yn credu eu bod wedi cael effaith negyddol;
• mae 14% o gynllunwyr yn credu bod datblygiadau diweddar mewn cynllunio digidol wedi cael effaith gadarnhaol iawn ar allu rhanddeiliaid i ddylanwadu ar benderfyniadau, mae 48% yn credu eu bod wedi cael effaith gadarnhaol, roedd 36% yn niwtral ac mae'r 2% sy'n weddill yn credu eu bod wedi cael effaith niwtral;
• mae 16% o gynllunwyr yn credu bod datblygiadau diweddar mewn cynllunio digidol wedi cael effaith gadarnhaol iawn ar eu bodlonrwydd yn y swydd, mae 46% yn credu eu bod wedi cael effaith gadarnhaol, mae 35% yn credu eu bod wedi cael effaith niwtral ac mae'r 3% sy'n weddill yn credu eu bod wedi cael effaith negyddol;
• mae 14% o gynllunwyr yn credu bod datblygiadau diweddar mewn cynllunio digidol wedi cael effaith gadarnhaol iawn ar llesiant, mae 33% yn credu eu bod wedi cael effaith gadarnhaol, mae 48% yn niwtral ac mae'r 5% sy'n weddill yn credu eu bod wedi cael effaith negyddol.

Cydnabuwyd enillion effeithlonrwydd yn eang hefyd. Nododd dros 75% o'r ymatebwyr fod offer digidol wedi gwella cyflymder ac effeithiolrwydd gwneud penderfyniadau. Yn yr un modd, gwelwyd bod cydweithio, o fewn timau a chyda rhanddeiliaid allanol, yn elwa'n sylweddol o lwyfannau digidol, gydag 88% yn nodi effeithiau cadarnhaol. Mae offer fel gyriannau a rennir, pyrth cynllunio, a llwyfannau cyfarfodydd rhithwir wedi galluogi cyfathrebu a chydlynu mwy di-dor.

Fodd bynnag, roedd yr effaith ar foddhad swydd a llesiant yn fwy cynnil. Er bod rhai ymatebwyr yn gwerthfawrogi'r hyblygrwydd a'r enillion cynhyrchiant a gynigir gan offer digidol, mynegodd eraill bryderon ynghylch llwythi gwaith cynyddol, argaeledd digidol cyson, ac erydiad ffiniau rhwng bywyd a gwaith. Nododd sawl un y gall y disgwyliad i fod ar-lein ac yn ymatebol yn barhaus arwain at ddiffygiad a straen, yn enwedig mewn timau sydd heb ddigon o adnoddau, gan gynnwys un ymatebydd a nododd:

“Mae offer digidol wedi cael effaith gadarnhaol ar fynediad at ddata, ond yr effaith negyddol yw gwybodaeth anghywir eang sy’n creu gwaith ychwanegol, diffyg ymddiriedaeth a dryswch. Mae gwneud pethau'n haws yn fuddiol i fy llesiant, ond mae cam-drin ar-lein a'r teimlad o beidio ag allgofnodi o'r gwaith yn niweidiol i lesiant.”

Ystyriwyd bod gallu offer digidol i wella ymgysylltiad y cyhoedd a dylanwad rhanddeiliaid hefyd yn gleddyf daufiniog. Er bod llawer yn cydnabod bod llwyfannau ar-lein wedi ehangu cyfranogiad ac wedi gwneud ymgynghoriadau’n fwy hygyrch, rhybuddiodd eraill am risgiau gwybodaeth anghywir, ymgysylltiad arwynebol, ac ymhelaethu ar ymgyrchoedd negyddol drwy’r cyfryngau cymdeithasol. Gall y deinameg hon gymhlethu prosesau cynllunio a thanseilio deialog adeiladol.

Dywedodd cynllunwyr eu bod yn defnyddio….Virtual Engage (gan ARUP)

• Platfform gwe ar gyfer cynnal ymgynghoriadau cyhoeddus rhyngweithiol ac arddangosfeydd, a ddefnyddir yn aml mewn prosiectau seilwaith a chynllunio.
• Amgylcheddau rhithwir y gellir eu haddasu sy'n cynnwys mapiau, modelau 3D, fideos ac offer adborth, y gellir eu cyrchu o unrhyw ddyfais.
• Mae awdurdodau lleol a thimau seilwaith yn defnyddio Virtual Engage i gyrraedd cynulleidfaoedd ehangach, lleihau'r angen am ddigwyddiadau wyneb yn wyneb, a chasglu adborth strwythuredig. Mae'n cefnogi nodweddion fel sgwrs fyw gydag arbenigwyr, pyrth sylwadau, a chasglu data ar gyfer adrodd.

Wrth edrych i’r dyfodol, mae'r rhan fwyaf o'r ymatebwyr (49%) yn disgwyl i gynllunio digidol gael effaith gymedrol i sylweddol ar eu gwaith dros y pum mlynedd nesaf, ac wedyn 'rhywfaint o effaith' (32%) (Ffigur 9). Fodd bynnag, dim ond lleiafrif sy'n teimlo eu bod wedi paratoi'n llwyr ar gyfer y newid hwn (14%), ychydig yn is na'u hasesiad o'u sefydliad (18%) (Ffigurau 10 ac 11). Mae'r bwlch hwn rhwng y newid disgwyliedig a pharodrwydd sefydliadol yn tanlinellu'r angen am gynllunio strategol, buddsoddi ac adeiladu capasiti.

Mae'r data yn ffigur 9 yn dangos bod 4% o gynllunwyr yn credu na fydd cynllunio digidol yn newid y ffordd maen nhw'n gweithio dros y pum mlynedd nesaf, mae 7% yn credu y bydd yn cael effaith gyfyngedig ar eu swydd, 32% yn credu y bydd yn cael rhywfaint o effaith ar eu swydd, 48% yn credu y bydd yn cael effaith ganolig a 9% yn credu y bydd cynllunio digidol yn newid eu swydd yn gyfan gwbl dros y pum mlynedd nesaf.

Mae'r data yn ffigur 10 yn dangos bod 2% o gynllunwyr wedi dweud nad ydynt yn teimlo, yn bersonol, eu bod wedi paratoi o gwbl i ymgysylltu â'r newid hwn, roedd 11% yn credu nad oeddent wedi paratoi’n dda, 25% yn credu eu bod wedi paratoi ychydig, 48% yn credu eu bod wedi paratoi i ryw raddau ac 14% yn credu eu bod wedi paratoi’n llwyr.

Mae'r data yn ffigur 11 yn dangos bod 4% o gynllunwyr yn credu nad yw eu cyflogwr wedi paratoi o gwbl am newidiadau i gynllunio digidol, roedd 9% yn credu nad yw eu cyflogwr wedi paratoi’n dda, 26% yn credu bod eu cyflogwr wedi paratoi ychydig, 48% yn credu bod eu cyflogwr wedi paratoi i ryw raddau ac 16% yn credu bod eu cyflogwr wedi paratoi’n llwyr. Roedd pedwar y cant yn credu nad oedd y cwestiwn hwn yn berthnasol.

O ran rôl cynllunio digidol wrth wella canlyniadau cynllunio, mae'r arolwg yn dangos canfyddiad cadarnhaol ar y cyfan ymhlith yr ymatebwyr (Ffigur 12). Mae'r rhan fwyaf o'r ymatebwyr yn credu bod buddsoddiadau mewn offer digidol yn debygol o wella gwahanol agweddau ar y broses gynllunio. Yn benodol, mae mwyafrif cryf yn gweld gwelliannau mewn cydweithio o fewn timau a chyda rhanddeiliaid, gyda 82% yn sgorio hyn fel rhywfaint neu'n debygol iawn. Yn yr un modd, mae 86% yn credu y bydd ffurfiau newydd o ddelweddu gwybodaeth gynllunio yn gwella dealltwriaeth, ac mae 81% yn credu y bydd offer digidol yn gwella gwaith monitro prosesau a chanlyniadau cynllunio.

Mae'r data yn ffigur 12 yn dangos y canlynol:

• mae 18% o gynllunwyr yn credu ei bod yn debygol iawn y bydd offer ac arferion digidol yn gwella effeithlonrwydd neu gyflymder prosesau cynllunio, mae 55% yn credu bod hyn yn debygol i ryw raddau, 23% yn niwtral a 4% yn credu nad yw'n debygol iawn;
• mae 18% o gynllunwyr yn credu ei bod yn debygol iawn y bydd offer ac arferion digidol yn cefnogi ymgysylltiad gwell â'r cyhoedd, mae 48% yn credu bod hyn yn debygol i ryw raddau, 30% yn niwtral a 4% yn credu nad yw'n debygol iawn;
• mae 23% o gynllunwyr yn credu ei bod yn debygol iawn y bydd offer ac arferion digidol yn cefnogi cydweithrediad â'u tîm a rhanddeiliaid ehangach, mae 59% yn credu bod hyn yn debygol i ryw raddau, ac mae'r 18% sy'n weddill yn niwtral;
• mae 18% o gynllunwyr yn credu ei bod yn debygol iawn y bydd offer ac arferion digidol yn gwella tryloywder gwybodaeth gynllunio a gwneud penderfyniadau, mae 50% yn credu bod hyn yn debygol i ryw raddau, 30% yn niwtral a 2% yn credu nad yw'n debygol iawn;
• mae 38% o gynllunwyr yn credu ei bod yn debygol iawn y bydd offer ac arferion digidol yn helpu gydag ystyried gwybodaeth am gynllunio i wella dealltwriaeth, mae 48% yn credu bod hyn yn debygol i ryw raddau, ac mae'r 14% sy'n weddill yn niwtral;
• mae 27% yn credu ei bod yn debygol iawn y bydd offer ac arferion digidol yn cefnogi dadansoddi gwybodaeth i wella penderfyniadau, mae 50% yn credu bod hyn yn debygol i ryw raddau, 21% yn niwtral a 2% yn credu nad yw'n debygol iawn;
• mae 28% o gynllunwyr yn credu ei bod yn debygol iawn y bydd offer ac arferion digidol yn gwella prosesau neu ganlyniadau cynllunio, mae 52% yn credu bod hyn yn debygol i ryw raddau, 16% yn niwtral a 4% yn credu nad yw'n debygol iawn.

Cafodd buddsoddiadau mewn offer sydd â'r nod o wella effeithlonrwydd a chyflymder, cefnogi ymgysylltiad cyhoeddus, cynyddu tryloywder, a gwella gwneud penderfyniadau drwy ddadansoddi data ymatebion ffafriol hefyd, gyda chefnogaeth yn amrywio o 66% i 76%. Er bod gan rai meysydd, fel ymgysylltu â'r cyhoedd a thryloywder, gyfran uwch o ymatebion niwtral, mae teimlad cyffredinol y cyfranogwyr yn adlewyrchu hyder ym mhotensial cynllunio digidol i ysgogi canlyniadau gwell.

Rhwystrau, anghenion cymorth, a rhagolygon y dyfodol

Mae ymatebion yr arolwg yn rhoi darlun manwl o'r heriau a'r cyfleoedd sy'n wynebu’r broses o fabwysiadu offer cynllunio digidol yng Nghymru. Thema sy'n codi dro ar ôl tro yw rhwystr cost, gyda llawer o ymatebwyr yn crybwyll adnoddau ariannol cyfyngedig fel cyfyngiad mawr. Mae hyn yn cynnwys y buddsoddiad ymlaen llaw sydd ei angen ar gyfer meddalwedd newydd a'r costau parhaus sy'n gysylltiedig â thanysgrifiadau, hyfforddiant a chynnal a chadw systemau fel yr eglurwyd gan gyfranogwr yn yr arolwg:

“Mae angen buddsoddiad cyfalaf ar offer ac mae’n heriol symud i fodel o ddyrannu incwm fesul prosiect lle mae ffioedd ar brosiectau’n cyfrannu at gronfa i dalu am offer canolog. Nid yw hyn yn datrys y buddsoddiad sydd ei angen ymlaen llaw.”

Mae gallu sefydliadol yn bryder sylweddol arall. Tynnodd ymatebwyr sylw at faterion fel seilwaith TGCh sydd wedi dyddio, diffyg staff cynllunio digidol ymroddedig, a chymhlethdod prosesau caffael. Mewn awdurdodau neu sefydliadau llai, mae'r heriau hyn yn aml yn cael eu gwaethygu gan amser staff cyfyngedig a blaenoriaethau cystadleuol. Hyd yn oed lle mae offer digidol ar gael, yn aml nid oes digon o amser na chefnogaeth i'w defnyddio'n effeithiol fel y dadleuodd un ymatebydd i'r arolwg:

“Awdurdod bach yw hwn sydd â chronfeydd cyfyngedig ar gyfer offer digidol/tanysgrifiadau ac ati; Diffyg unrhyw aelod staff penodol sy'n gyfrifol am offer/systemau digidol; Diffyg gweledigaeth ac arloesi gan y rheolwyr.”

Efallai oherwydd capasiti sefydliadol, mae'r arolwg yn datgelu bod cyfran sylweddol o weithgareddau cynllunio digidol, fel delweddu data, offer ymgysylltu â'r cyhoedd, a dadansoddi data, yn cael eu rhoi ar gontract allanol i sefydliadau allanol, gyda phob un o'r categorïau hyn wedi'u dewis gan tua thraean o'r ymatebwyr. Er gwaethaf yr allanoli hwn, mae cydnabyddiaeth gynyddol o gynllunio digidol o fewn y sector. Gwelodd bron i 50% o'r ymatebwyr gynnydd yn y defnydd o offer digidol gan gwmnïau'r sector preifat dros y ddwy flynedd ddiwethaf, a nodwyd tuedd debyg ar gyfer ACLlau, er i raddau ychydig yn llai. O ran parodrwydd, mae 73% o'r ymatebwyr yn credu bod cwmnïau'r sector preifat o leiaf yn barod i ymgysylltu ag offer cynllunio digidol i ryw raddau, o'i gymharu â 52% sy'n teimlo'r un peth am ACLlau. Fodd bynnag, mynegodd cyfran nodedig bryderon ynghylch parodrwydd ACLlau, gyda 27% yn nodi nad ydynt wedi paratoi'n arbennig neu ddim wedi paratoi o gwbl.

Soniwyd yn aml am fylchau mewn sgiliau a hyfforddiant. Er bod llawer o weithwyr proffesiynol yn hyderus gyda dulliau TGCh safonol, mae angen clir am hyfforddiant mwy strwythuredig mewn technolegau uwch fel GIS, AI, a delweddu data. Mynegodd yr ymatebwyr awydd cryf am gyfleoedd hyfforddi (81%), dysgu gan gymheiriaid (93%), a chysylltiad ag offer newydd (91%) ond yn aml nid yw cyfleoedd ar gael oherwydd diffyg staff medrus fel y nodwyd gan ymatebydd i'r arolwg:

“Angen i unigolion sydd â sgiliau uchel yn y math hwn o dechnoleg allu trosglwyddo gwybodaeth i weithwyr eraill sy'n ymgymryd â'r rôl honno. Nid oes gan lawer o swyddi arbenigwr yn y swyddi digidol hyn nawr.”

Dywedodd cynllunwyr eu bod yn defnyddio….Scribe (gan Scribe)

• Meddalwedd sy'n galluogi defnyddwyr i ddogfennu prosesau a chreu canllawiau cam wrth gam i eraill eu dilyn.
• Am ddim gyda swyddogaethau cyfyngedig, fersiwn tanysgrifiad ar gael gyda swyddogaethau gwell.
• Mae cynllunwyr mewn ACLlau yn defnyddio Scribe i helpu eu cydweithwyr i ddysgu sut i ddefnyddio offer digidol penodol ac yn defnyddio Scribe i ddatblygu fideos hyfforddi. Maent yn ei ddisgrifio yn 'hawdd ei ddefnyddio'. Rydych yn gwneud [y tasgau rydych eisiau eu dangos i gydweithiwr] eich hun ar eich cyfrifiadur, ac yna rydych yn ei recordio ac yna'n ei ddadansoddi fel bod pawb arall yn gallu gweld yn union sut i'w wneud'.

Thema fawr arall yw'r diffyg safoni ar draws ACLlau a sefydliadau eraill. Nododd yr ymatebwyr fod defnydd anghyson o gronfeydd data, fformatau a llwyfannau yn gwneud cydweithio a rhannu data yn anodd. Mae'r darnio hwn nid yn unig yn lleihau effeithlonrwydd ond mae hefyd yn tanseilio ymdrechion i greu system gynllunio ddigidol gydlynol ledled Cymru.

Wrth edrych i’r dyfodol, mae ymatebwyr yn gweld rôl hanfodol i Lywodraeth Cymru a'r Sefydliad Brenhinol Cynllunio Trefi (RTPI) wrth reoli newid digidol. Mae ymatebwyr yn disgwyl i Lywodraeth Cymru arwain ar safoni, cyllido ac integreiddio systemau, tra bod yr RTPI yn cael ei ystyried yn chwaraewr allweddol wrth hyrwyddo arferion gorau, cynnig hyfforddiant ac eiriol dros arloesi digidol o fewn y proffesiwn fel y dadleuodd sawl ymatebydd i'r arolwg:

“Mae angen i [Llywodraeth Cymru] gamu allan o’r 1950au a gosod safonau ar gyfer system wybodaeth ledled Cymru sy’n cwmpasu’r holl ddata geo-ofodol - dynodiadau, ceisiadau cynllunio (byw ac wedi’u cadarnhau), penderfyniadau apêl, ac ati. Hefyd, os yw'n mynnu cynnal gofynion ymgynghori cyn ymgeisio ar gyfer ceisiadau mawr, mae angen iddi gynorthwyo i sicrhau bod y wybodaeth sydd ei hangen ar gyfer yr ymarfer hwnnw ar gael, h.y. geogodio cyfeiriadau ac ati.

“Rhaid i’r RTPI barhau i ymgysylltu’n weithredol ac yn rheolaidd â rhanddeiliaid o fewn ACLlau i gael y wybodaeth ddiweddaraf am faterion a chynnydd wrth fabwysiadu newid digidol.”

Er gwaethaf yr heriau, mae'r rhagolygon yn eithaf gobeithiol ymhlith yr ymatebwyr. Mae'r rhan fwyaf ohonynt yn credu y bydd cynllunio digidol yn cael effaith gymedrol i sylweddol ar eu gwaith yn ystod y pum mlynedd nesaf. Mae cefnogaeth gref i fuddsoddi mewn offer sy'n gwella effeithlonrwydd, ymgysylltiad cyhoeddus, cydweithio a thryloywder. Fodd bynnag, bydd camau cydlynol, buddsoddiad cynaliadwy, ac ymrwymiad i adeiladu capasiti digidol ar bob lefel yn ofynnol i wireddu'r manteision hyn.

Safbwynt y cynllunwyr ar gynllunio digidol

Cynhaliwyd dau grŵp ffocws ar-lein drwy Microsoft Teams ym mis Mehefin 2025 i archwilio'r themâu a'r materion a godwyd gan gyfranogwyr yr arolwg ar-lein ac a nodwyd fel rhan o'r adolygiad bwrdd gwaith. Roedd y grwpiau ffocws yn canolbwyntio'n benodol ar archwilio'r profiadau a'r defnyddiau amrywiol o gynllunio digidol yng nghyd-destun ACLlau Cymru. Gofynnwyd i gyfranogwyr fyfyrio ar eu dyheadau ar gyfer cynllunio digidol, eu harsylwadau o sut mae offer cynllunio digidol yn cael eu defnyddio ar hyn o bryd gan adrannau cynllunio mewn ACLlau, a ffactorau y maent wedi'u harsylwi sy'n atal neu'n gwella'r defnydd o arferion ac offer cynllunio digidol. Parhaodd pob grŵp ffocws am tua 45 munud ac roedd yn cynnwys rhwng pedwar a pum cynllunydd o'r sector cyhoeddus, y sector preifat a’r trydydd sector. Mae'r adran hon o'r adroddiad yn rhoi crynodeb o'r themâu a'r materion allweddol a ddaeth i'r amlwg o'r ddau grŵp ffocws.

Dyheadau ar gyfer cynllunio digidol

Gofynnwyd i gyfranogwyr y grwpiau ffocws ystyried eu dyheadau ar gyfer cynllunio digidol a pha gyfleoedd yr oedd cynllunio digidol yn eu cynnig nid yn unig i ACLl, ond i’r system gynllunio ehangach yng Nghymru. Yn llethol, disgrifiodd cyfranogwyr o'r sectorau cyhoeddus a phreifat mai eu dyhead mwyaf ar gyfer cynllunio digidol oedd y byddai'n gwneud prosesau cynllunio'n haws i gynllunwyr a chymunedau. Mae’r system gynllunio yng Nghymru wedi newid yn sylweddol yn ystod y blynyddoedd diwethaf, gyda galwadau cynyddol ar ymgeiswyr i ddarparu symiau mwy o wybodaeth a llywio setiau cymhleth o ffurflenni i gyflwyno ceisiadau cynllunio. Awgrymodd y cyfranogwyr fod hyn wedi effeithio ar ganfyddiadau cymunedol o gynllunio yng Nghymru, gan wneud i gynllunio ymddangos yn 'ddirgel', yn 'ddrud' ac yn gyffredinol yn anodd i bobl gyffredin ymgysylltu ag ef. Soniodd cyfranogwyr y grŵp ffocws am gynllunio digidol fel ffordd o foderneiddio cynllunio a gwella ei enw da drwy wneud y broses gynllunio yn haws i'w deall, a chynnig dull mwy symlach o gyflwyno, gwerthuso a phenderfynu ar geisiadau cynllunio. Wrth fyfyrio ar brofiadau cadarnhaol gyda gwahanol fathau o dechnoleg yn eu bywydau personol a phroffesiynol, dadleuodd y cyfranogwyr y gellid gwneud cynllunio'n fwy greddfol ac yn symlach gan ddefnyddio rhyngwynebau digidol hawdd eu defnyddio a dulliau safonol ledled Cymru.

Dywedodd cynllunwyr eu bod yn defnyddio….Opus (gan JDi Solutions)

• Meddalwedd sy'n galluogi ACLlau i gynnal ymgynghoriadau cynllunio digidol, gan gynnwys CDLlau, Dogfennau Cynllunio Atodol, a dogfennau polisi eraill.
• Platfform ar y cwmwl gyda rhyngwynebau brand y cyngor; nid oes angen gosodiad lleol ac mae'n cynnwys diweddariadau rheolaidd.
• Fe'i defnyddir gan dimau cynllunio i gyhoeddi deunyddiau ymgynghori, casglu adborth strwythuredig gan y cyhoedd, a rheoli sylwadau'n effeithlon drwy lifau gwaith ac offer mapio adeiledig.

Cydnabuwyd hefyd fod y disgwyliadau uwch ar ymgeiswyr yn ystod y blynyddoedd diwethaf wedi rhoi mwy o bwysau ar gynllunwyr i ystyried ac asesu llawer mwy o wybodaeth fel rhan o bob cais. O ganlyniad, roedd consensws ymhlith cyfranogwyr y gallai cynllunio digidol wella effeithlonrwydd y broses gynllunio drwy awtomeiddio neu leihau'r amser sydd ei angen ar gyfer rhai tasgau sylfaenol a galluogi cynllunwyr i 'fwrw ymlaen' â chynllunio tasgau penodol. Mae cynllunwyr yn treulio llawer iawn o amser yn ‘gweithio o amgylch’ systemau presennol, fel yr angen i ddod o hyd i ddogfennau neu fapiau ffisegol mewn archifau i ateb ymholiadau cyhoeddus sylfaenol, yn hytrach na gallu chwilio am y wybodaeth honno’n ddigidol. Ystyriwyd bod offer cynllunio digidol yn arbennig o gyffrous oherwydd eu swyddogaeth gynyddol, a'u gallu i leihau'r amser y mae cynllunwyr yn ei dreulio yn ymgymryd â thasgau gweinyddol sylfaenol neu dasgau penodol eraill nad ydynt yn ymwneud â chynllunio.

Mae 25 o Awdurdodau Cynllunio Lleol yng Nghymru, ac yn ystod y blynyddoedd diwethaf bu pwyslais cynyddol ar bolisïau rhanbarthol a phenderfyniadau ar lefel strategol yng Nghymru. Tynnodd cyfranogwyr y grwpiau ffocws sylw at gynllunio digidol fel ffordd o hwyluso mwy o gydweithio rhwng cynllunwyr a disgyblaethau rhanddeiliaid eraill ar draws ACLlau. Mae strwythur llawer o ACLlau yn golygu bod swyddogaethau cynllunio yn aml yn cael eu gwahanu i wahanol dimau (megis rheoli datblygu, cynllunio polisïau, adfywio, ac ati). Gall y gwahanu hwn olygu bod trafodaeth neu gydweithio cyfyngedig rhwng timau o'r fath mewn rhai ACLlau. Dadleuodd un cyfranogwr ACLl y byddai cynllunio digidol yn ‘chwalu rhwystrau cydweithio…o fewn awdurdodau lleol…ac allan i’r cyhoedd’. Pwysleisiodd cyfranogwyr sy'n gweithio ym maes cynllunio polisïau hefyd y potensial ar gyfer rhannu a dadansoddi data yn fwy rhwng sefydliadau fel ffordd o alluogi canlyniadau cynllunio gwell ledled Cymru.

Profiadau o ymarfer cynllunio digidol yng Nghymru

Mae mabwysiadu cynllunio digidol yng Nghymru yn ansefydlog ac mae anghysondebau sylweddol rhwng awdurdodau lleol yn eu defnydd o wahanol offer a systemau digidol. Archwiliodd y grwpiau ffocws brofiadau cynllunio digidol gan gynllunwyr mewn gwahanol awdurdodau lleol ledled Cymru. Er gwaethaf dyheadau a dealltwriaeth cynllunwyr o'r hyn y gallai cynllunio digidol ei gynnig (gweler yr adran gynharach), realiti cynllunio digidol yn ymarferol, yng Nghymru, yw nad yw'r dechnoleg yn bodloni disgwyliadau sylfaenol i'r rhan fwyaf o gynllunwyr, heb sôn am wella prosesau a chanlyniadau cynllunio.

Mae ACLlau yn creu eu systemau rheoli data eu hunain, a ffyrdd o reoli llifau gwaith mewn prosesau cynllunio. Mae rhai ACLlau yn dal i ddibynnu ar ddogfennau papur a chyfryngau ffisegol ar gyfer rhai cofnodion cynllunio fel gorchmynion cadw coed, a all ei gwneud hi'n anodd iawn ateb ymholiadau'r cyhoedd yn gyflym. Dadleuodd un cyfranogwr mai’r ‘pethau sylfaenol iawn yw'r hyn sy'n cymryd cymaint o amser ond mae ganddo effaith ganlyniadol enfawr… Wyddoch chi, mae ateb ymholiad sylfaenol yn unig yn ddigon i dorri’ch ysbryd’. Dadleuodd nid yn unig y mae'n anodd i gynllunwyr, ond mae'r aneffeithlonrwydd hwn hefyd yn cael effaith negyddol ar enw da'r system gynllunio, gan fod profiadau ymgeiswyr o'r system gynllunio yn broses araf ac aneffeithiol.

Eglurwyd hefyd fod diffyg data hanesyddol wedi'i ddigideiddio yn brofiad cyffredin i ACLlau, lle mae'n dal i fod yn ofynnol i gynllunwyr gael mynediad at ddata o'r fath drwy ficroffurfiau mewn llawer o achosion, gan ei gwneud hi'n anodd cael mynediad at y wybodaeth berthnasol, chwilio amdani, ac yna ei defnyddio mewn penderfyniadau. Nododd y cyfranogwyr fod y symudiad tuag at weithio hyblyg oherwydd pandemig Covid-19 yn cyflymu'r angen i ddigideiddio cofnodion o'r fath. Maent yn dadlau, wrth i fwy o awdurdodau lleol barhau i leihau eu hôl troed ffisegol o blaid gweithlu gwasgaredig, hybrid, nad oes 'lle i ddal y [cofnodion] papur hyn mwyach'. Mewn cymhariaeth, mae gan ACLlau eraill lawer o'u data hanesyddol a pherthnasol i gynllunio eisoes wedi'i ddigideiddio ac ar gael drwy systemau gwybodaeth ddaearyddol (GIS), sy'n golygu y gallant ateb ymholiadau cyhoeddus yn gyflym ac yn hawdd iawn, heb orfod cael mynediad at gopïau ffisegol o ddata.

Disgrifiodd rhai cynllunwyr ACLlau brofiadau gwahanol iawn o gynllunio digidol. Gwnaethant adrodd eu bod yn ddi-bapur, a dyfynnu nifer o enghreifftiau o arloesi ac arbrofi cynllunio digidol yn digwydd yn eu gweithle. Er enghraifft, defnyddio un system feddalwedd i reoli llif gwaith a rheoli dogfennau o amgylch pob cais cynllunio, ac arbrofi â deallusrwydd artiffisial, modelau 3D, a robotiaid sgwrsio i ateb ymholiadau cynllunio sylfaenol. Roedd cynllunwyr ACLl a oedd yn gweithio yn y cyd-destun hwn eisoes yn gweld cynllunio digidol yn gwella cysondeb y system gynllunio, a gallu'r dechnoleg i leihau beichiau amser gweinyddol ar gynllunwyr. Nodwyd sylwadau gan y grwpiau ffocws hefyd ar y cynnydd yr oedd gwledydd eraill y DU yn ei wneud ar gynllunio digidol. Teimlai’r cyfranogwyr fod cynnydd ar gynllunio digidol yng Nghymru ar ei hôl hi o’i gymharu â’r gwledydd datganoledig eraill ond y gallent ddysgu o’r arferion gorau a’r materion a godwyd drwy brofiadau diwygio cynllunio digidol yn Lloegr a’r Alban yn benodol.

Rhwystrau/heriau cynllunio digidol

Gallu anghyson i ymgysylltu â chynllunio digidol

Er gwaethaf anghysondeb cymwysiadau cynllunio digidol yn ymarferol, datgelodd y grwpiau ffocws fod y defnydd a'r diddordeb mewn defnyddio offer cynllunio digidol yn cynyddu ledled Cymru. Mynegodd pob cyfranogwr yn y grŵp ffocws ddiddordeb mewn offer cynllunio digidol a dadleuon nhw fod angen diwygio cynllunio digidol yng Nghymru, gan ganolbwyntio ar ACLlau. Pwysleisiwyd bod anghysondeb presennol cynllunio digidol yn rhwystr i ddiwygio cynllunio digidol ymhellach, ac angen i bontio'r bwlch cynyddol rhwng yr ACLlau hynny sydd â chapasiti cynllunio digidol, a'r rhai sydd â chapasiti cynllunio digidol cyfyngedig. Yn seiliedig ar hyn, nodwyd yr angen i ddatblygu lefel sylfaenol fwy safonol o ddigideiddio ledled Cymru er mwyn galluogi mwy o gysondeb ar draws ACLlau a gwella effeithlonrwydd cyffredinol prosesau cynllunio yng Nghymru.

Diffyg safoni

Mae amrywiaeth o ffactorau'n dylanwadu ar y graddau y mae cynllunio digidol yn cael ei gofleidio a'i weithredu gan wahanol ACLlau yng Nghymru. Y prif rwystr i gyflawni dyheadau cynllunwyr ar gyfer cynllunio digidol yng Nghymru yw diffyg dull canolog neu safonol o ymdrin â meddalwedd, data ac arweinyddiaeth o amgylch cynllunio digidol. Mae ACLlau wrthi’n defnyddio gwahanol becynnau meddalwedd, systemau rheoli data a gweithdrefnau cipio data i gefnogi gweithgareddau cynllunio. Mae diffyg unffurfiaeth dulliau digidol ar draws ACLlau yn cyfyngu ar allu cynllunwyr i gydweithio a chydlynu camau gweithredu ar draws ffiniau ACLlau, rhannu data rhwng sefydliadau (e.e. PEDW, Llywodraeth Cymru), ac osgoi dyblygu ymdrechion ar draws gwahanol sefydliadau sy'n nodi'r un wybodaeth i mewn i nifer o systemau. Mae datblygiad Cynlluniau Datblygu Strategol yng Nghymru yn ailadrodd eto bwysigrwydd cael mecanweithiau effeithiol a chyson ar gyfer rhannu data a chydlynu camau gweithredu ar draws ffiniau gofodol ACLlau unigol. Cyfeiriwyd at gyflwyno'r ffurflen gais cynllunio safonol (1App) yn 2012 fel enghraifft gadarnhaol o ble roedd safoni wedi gwella gwasanaethau cynllunio yng Nghymru yn flaenorol. Gan adeiladu ar lwyddiant 1App, dadleuodd y cyfranogwyr y byddai safoni llawer o agweddau ar brosesau cynllunio drwy gynllunio digidol yn hynod gadarnhaol. Gwnaethant awgrymu y byddai'n helpu i fynd i'r afael â phroblemau adnoddau presennol, yn gwella gallu cynllunwyr i gynllunio'n effeithiol, ac yn symleiddio prosesau cynllunio ar gyfer cymunedau.

Meddylfryd, gwybodaeth a gallu cynllunwyr

Y teimlad yn nhrafodaethau'r grwpiau ffocws oedd bod cynllunio digidol yn beth cadarnhaol i gynllunwyr ei groesawu, ac mae ACLlau yn hyrwyddo ei fanteision i staff i raddau helaeth. Er gwaethaf yr ymdrech gan gyflogwyr i integreiddio offer cynllunio digidol yn fwy, mae meddylfryd, sgiliau a gwybodaeth cynllunwyr yn parhau i fod yn rhwystr i fabwysiadu ymhellach mewn llawer o ACLlau. Sylwodd y cyfranogwyr fod agweddau a meddylfryd eu cydweithwyr (yn hytrach na'u hoedran) wedi chwarae rhan sylweddol yn y ffordd roeddent yn derbyn ac yn defnyddio offer digidol. Esboniodd un cynlluniwr ACLl ei fod wedi canfod yn ei dîm cynllunio y gallai rhai cydweithwyr ‘fod eisiau dysgu sut i'w wneud, ond eu bod yn ei ofni', tra ychwanegodd cynlluniwr ACLl arall, er ei fod ychydig yn nerfus am offer o'r fath, fod gweld eraill yn defnyddio offer digidol fel AI wedi cynyddu ei ddiddordeb a'i barodrwydd i ddefnyddio gwahanol feddalwedd yn ei waith. Mae hyn yn tynnu sylw at bwysigrwydd dysgu cymdeithasol ac amlygiad i offer digidol wrth gynyddu diddordeb a hyder mewn defnyddio offer digidol.

Dywedodd cynllunwyr eu bod yn defnyddio….Notebook LM (gan Google)

• Meddalwedd cymryd nodiadau ac ymchwil sy'n seiliedig ar AI sy'n defnyddio AI i grynhoi a syntheseiddio gwybodaeth yn seiliedig ar ddogfennau wedi'u lanlwytho.
• Am ddim gyda swyddogaethau cyfyngedig, fersiwn tanysgrifiad ar gael gyda swyddogaethau gwell.
• Disgrifiodd un cynlluniwr ACLl ei brofiad o ddefnyddio Notebook - 'Rwy'n hoffi defnyddio Notebook LM gan Google yn aml. Mae'n crynhoi PDF a dogfennau yn fwy nag unrhyw beth, ond nid yw'n mynd i'r Rhyngrwyd i dynnu pethau allan. Felly, yr hyn a gewch o'r crynodebau a'r mapiau meddwl a hyd yn oed podlediad yw o'r ddogfen honno yn unig. Roeddwn i'n teimlo bod hynny'n ddefnyddiol iawn ar gyfer creu crynodebau o ddogfennau mawr.

Teimlai sawl cyfranogwr fod meddylfryd cadarnhaol eu tîm tuag at gynllunio digidol yn ganlyniad i gael ‘amser i ddod i adnabod systemau digidol newydd a… chael ymdeimlad ohonynt’, a ‘chael yr hyfforddiant hwnnw wedi’i dargedu wedi’i roi’n benodol iddynt i helpu’. Er gwaethaf hyn, pwysleisiodd y cyfranogwyr fod llawer o ACLlau dan bwysau llwyth gwaith sylweddol, sydd yn ei dro yn cyfyngu ar yr amser sydd ar gael i gynllunwyr ymgysylltu â chynllunio digidol yn eang, neu sesiynau hyfforddi cynllunio digidol ychwanegol, wrth barhau i fodloni'r terfynau amser gofynnol yn eu swyddi dyddiol. Datgelodd y drafodaeth ymdeimlad bod rhai cynllunwyr mewn swyddi arweinyddiaeth yn teimlo nad oedd ganddynt ddigon o wybodaeth ynghylch pa offer digidol fyddai fwyaf defnyddiol i ddatblygu cynllunio digidol yn eu sefydliad, er gwaethaf eu diddordeb mewn cynllunio digidol. Mynegodd un cyfranogwr deimlad o deimlo'n llethol gan nifer ac amrywiaeth yr offer digidol gwahanol sydd ar gael a heb wybod sut i bwyso a mesur eu cryfderau a'u gwendidau i benderfynu pa un fyddai'n gweithio orau i'w tîm cynllunio. Mae hyn yn awgrymu bod angen mwy o ganllawiau, hyfforddiant ac arweinyddiaeth ynghylch cynllunio digidol ar gyfer ACLlau yng Nghymru.

Cyfyngiadau technolegol

Roedd consensws ymhlith cyfranogwyr nad oedd yr offer digidol presennol bob amser yn addas at y diben ac, er eu bod wedi'u caffael gan ACLlau at y diben penodol o gefnogi gweithgareddau cynllunio, yn aml nid oes ganddynt swyddogaethau allweddol neu maent yn gyfyngedig o ran sut y gellir eu defnyddio ar gyfer tasgau allweddol. Tynnodd rhai cyfranogwyr sylw at brofiadau negyddol blaenorol lle roedd eu cyflogwr wedi cyflwyno meddalwedd newydd gyda'r bwriad o wella gwasanaethau cynllunio, ond oherwydd nad oedd y feddalwedd yn integreiddio'n dda â phecynnau meddalwedd eraill, roedd yn ofynnol i gynllunwyr weithio 'o amgylch' cyfyngiadau pecynnau meddalwedd lluosog. Pwysleisiodd cynllunwyr fod caffael meddalwedd yn aml yn arwain at ACLlau yn cael eu 'cloi i mewn' i becyn meddalwedd penodol am gyfnod estynedig, gyda chapasiti cyfyngedig i addasu ei ymarferoldeb, sy'n golygu bod cynllunwyr wedi’u cyfyngu gan yr hyn y bydd y feddalwedd yn ei ganiatáu, yn hytrach na'u galluogi i wneud y dasg y mae eu swydd yn gofyn amdani. Esboniodd un cynlluniwr ACLl hefyd, wrth gysylltu â darparwyr meddalwedd gyda cheisiadau neu awgrymiadau, nad ydynt yn aml yn ymatebol i newidiadau i'r feddalwedd ‘ a allai wneud bywyd yn haws ac a allai arbed rhywfaint o waith yn ddiweddarach’. Dadleuwyd bod darparwyr meddalwedd yn aml yn brin o fewnwelediad i anghenion cynllunwyr, sydd yn ei dro yn cyfyngu ar eu swyddogaeth gyffredinol a'u defnyddioldeb i gynllunwyr yn ymarferol.

Siaradodd un o'r grwpiau ffocws yn fanwl am eu profiadau o offer AI fel Co-Pilot. Roedd cyfranogwyr yn llawn cyffro am botensial deallusrwydd artiffisial i ddarparu crynodebau byr o ddogfennau mawr neu nifer mawr o gyflwyniadau ymgynghoriadau cyhoeddus. Fodd bynnag, roedd eu profiadau o'i ddefnyddio yn ymarferol yn ailadrodd bod angen hyfforddiant ar offer digidol o'r fath i fod yn ddefnyddiol, bod angen tanysgrifiad drud arnynt i weithio'n dda, a/neu fethu â chwblhau tasgau penodol i safon neu lefel gywirdeb a ddymunir. Esboniodd sawl cyfranogwr eu bod wedi treulio llawer iawn o amser yn hyfforddi meddalwedd AI i ymgymryd â thasgau penodol, gyda rhywfaint o lwyddiant.

Dywedodd cynllunwyr eu bod yn defnyddio….Co-Pilot (gan Microsoft)

• Sgwrsbot AI wedi'i integreiddio i becynnau meddalwedd Microsoft a Windows, yn seiliedig ar AI cynhyrchiol
• Am ddim i ddefnyddwyr Microsoft gyda swyddogaeth gyfyngedig, fersiwn tanysgrifiad ar gael gyda swyddogaeth well
• 'Rwy'n credu bod fy nisgwyliadau'n cynyddu'n gyson, yn enwedig gyda Co-pilot a'r hyn y mae hynny'n gallu ei wneud o ran helpu i ysgrifennu dogfennau a dadansoddi a chrynhoi dogfennau'
• ‘Rydw i wedi darganfod gyda Co-pilot ei fod yn mynd yn eithaf caethiwus a phan rydw i'n ysgrifennu paragraff nawr, rydw i wedi'i roi yn Co-pilot bron i'w brawfddarllen, trefnu'r comas a'r sillafu a phethau felly a'i roi yn ôl i mewn, mae popeth yn mynd llawer yn gynt’

Roedd cyfranogwyr eraill wedi defnyddio fersiynau am ddim o feddalwedd AI i raddau helaeth (e.e. ChatGPT), sy'n cyfyngu ar nifer y dogfennau y gellir eu lanlwytho a'u crynhoi ar gyfer y defnyddiwr, a oedd yn lleihau defnyddioldeb y feddalwedd yn ymarferol. Roedd teimlad cryf y gallai AI fod yn ddefnyddiol iawn, ond fel llawer o offer digidol eraill, nid oedd yn addas at y diben nac yn gydnaws â llawer o offer digidol eraill o fewn y system gynllunio ar hyn o bryd. Er na chafodd ei godi gan gyfranogwyr y grŵp ffocws, mae'n bwysig i gynllunwyr fod yn ymwybodol hefyd o'r materion cyfreithiol a moesegol sy'n gysylltiedig â defnyddio deallusrwydd artiffisial wrth ddelio â gwybodaeth a allai fod yn sensitif. 

Casgliadau

Dechreuodd y prosiect gyda’r nodau canlynol:

• Cwmpasu'r capasiti technegol presennol o fewn ACLlau yng Nghymru;
• Nodi polisïau presennol yr ACLlau i arwain trawsnewid digidol o fewn cynllunio
• Nodi enghreifftiau o arfer da yng Nghymru neu a allai lywio datblygiad cynllunio digidol yng Nghymru;
• Nodi amodau a allai alluogi datblygiad cynllunio digidol mewn ACLlau yng Nghymru;
• Nodi rhwystrau i ddatblygu cynllunio digidol mewn ACLlau yng Nghymru;
• Nodi sut y gallai cynllunio digidol gyfrannu at ganlyniadau cynllunio cadarnhaol yng Nghymru.

Mae'r adran hon yn cyflwyno prif gasgliadau'r prosiect ac yn nodi cyfres o argymhellion i'r RTPI a'i randdeiliaid ganolbwyntio arnynt wrth iddynt symud tuag at ddefnydd mwy o offer a fframweithiau cynllunio digidol.

Gall cynllunio digidol wella enw da cynllunio yng Nghymru

Thema sy'n codi dro ar ôl tro yn yr ymchwil yw’r canfyddiad bod y system gynllunio yng Nghymru yn araf, yn aneffeithlon, ac yn ddiffygiol mewn tryloywder. Nododd y cyfranogwyr fod yr aneffeithlonrwydd hwn, yn enwedig effaith oedi oherwydd dibyniaeth ar gofnodion hybrid/papur a systemau digidol dameidiog, yn effeithio'n negyddol ar brofiadau'r cyhoedd o'r broses gynllunio. Ystyriwyd yr her i enw da hon yn bryder sylweddol gan rai cyfranogwyr. Mewn cyferbyniad, ystyriwyd cynllunio digidol fel ffordd o wella delwedd gyhoeddus cynllunio drwy symleiddio prosesau, gwella tryloywder, a gwneud gwybodaeth gynllunio yn fwy hygyrch a hawdd ei defnyddio. Mynegodd cynllunwyr gobaith y gallai offer digidol helpu i foderneiddio'r system a gwella ymddiriedaeth y cyhoedd drwy ddarparu gwasanaeth mwy ymatebol ac effeithlon a ddisgwylir gan y cyhoedd a'r rhai yn y diwydiant sy'n ymgysylltu ag ef yn rheolaidd.

Mae capasiti technegol ar draws ACLlau yng Nghymru yn anghyson ond yn gwella

Mae capasiti technegol ar draws ACLlau yng Nghymru yn anghyson ond yn gwella. Er bod y rhan fwyaf o gynllunwyr yn hyderus wrth ddefnyddio offer digidol safonol megis e-bost, prosesu geiriau, a thaenlenni, mae hyder defnyddio, a mabwysiadu technolegau mwy datblygedig, fel GIS, offer a gynorthwyir gan AI, a llwyfannau ymgysylltu digidol yn amrywio'n sylweddol. Anaml y mae defnydd cynllunwyr o offer digidol yn ymestyn i'w defnyddio i'w helpu i wneud penderfyniadau, ond yn hytrach mae'n cael ei orfodi mwy ar ledaenu, prosesu data a chasglu data. Mae rhai ACLlau yn arbrofi'n weithredol â thechnolegau newydd ac wedi digideiddio rhannau helaeth o'u cofnodion cynllunio, tra bod eraill yn parhau i ddibynnu ar archifau digidol/papur hybrid a systemau etifeddol. Nid mater technegol yn unig yw'r anghydraddoldeb hwn ond mae hefyd yn adlewyrchu gwahaniaethau ehangach yng nghapasiti, cyllid ac arweinyddiaeth sefydliadol. Y canlyniad yw tirwedd ddigidol dameidiog lle mae rhai awdurdodau mewn sefyllfa dda i arloesi, tra bod eraill yn ei chael hi'n anodd cydbwyso dyletswyddau cynllunio statudol â buddsoddiad mewn seilwaith cynllunio digidol. Bydd mynd i'r afael â'r anghydraddoldeb hwn yn hanfodol er mwyn sicrhau y gall pob ACLl elwa o'r effeithlonrwydd a'r gwelliannau posibl y gallai cynllunio digidol eu cynnig, a hwyluso cydweithio ar fentrau cynllunio Cymru gyfan megis datblygu a gweithredu Cynlluniau Datblygu Strategol.

Nid yw cynllunio digidol wedi'i arwain gan fframwaith polisi cydlynol eto

Er gwaethaf y diddordeb cynyddol mewn cynllunio digidol, nid oes strategaeth genedlaethol na fframwaith polisi pwrpasol yng Nghymru ar hyn o bryd i arwain ei ddatblygiad. Nid oes gan Gymru gynllun trawsnewid digidol ffurfiol sy'n benodol i gynllunio ac yn hytrach mae'n dibynnu ar strategaethau trawsnewid digidol ehangach neu fentrau ad hoc. Mae'r diffyg cyfeiriad strategol hwn wedi arwain ACLlau i fabwysiadu safonau meddalwedd, rheoli data a dylunio gwasanaethau unigol. Heb fframwaith clir, mae'n rhaid i ACLlau lywio trawsnewid digidol yn annibynnol, yn aml heb yr adnoddau na'r arbenigedd i wneud penderfyniadau gwybodus. Mae hyn yn cyfyngu ar gyfleoedd ar gyfer cydweithio, safoni a dysgu ar y cyd ar draws y sector. Byddai fframwaith polisi cydlynol yn darparu'r eglurder a'r cydlyniad sydd eu hangen yn fawr, gan helpu i alinio ymdrechion cynllunio digidol â blaenoriaethau cenedlaethol a sicrhau bod arloesi’n bwrpasol a bod modd ei gyflwyno ar raddfa fwy.

Mae arferion da yn bodoli ond ni chânt eu rhannu'n eang

Nododd yr ymchwil sawl enghraifft o arfer cynllunio digidol arloesi ledled Cymru. Mae'r rhain yn cynnwys defnyddio deallusrwydd artiffisial i grynhoi ymatebion i ymgynghoriadau, llwyfannau digidol ar gyfer ymgysylltu â'r cyhoedd, a systemau integredig sy'n symleiddio llif gwaith ceisiadau. Fodd bynnag, mae'r enghreifftiau hyn yn tueddu i fod yn unigryw ac nid ydynt yn cael eu rhannu na'u mabwysiadu'n gyson ar draws ACLlau. Ar hyn o bryd, nid oes mecanwaith ffurfiol ar gyfer lledaenu arfer da na hwyluso dysgu gan gymheiriaid, sy'n golygu bod mewnwelediadau a gwersi gwerthfawr yn aml yn cael eu colli. Mynegodd cynllunwyr ddiddordeb cryf mewn dysgu oddi wrth ei gilydd ac mewn gweld sut mae offer digidol yn cael eu defnyddio mewn gwahanol gyd-destunau yn ogystal â'r peryglon posibl o'u defnyddio. Byddai sefydlu platfform neu rwydwaith cenedlaethol ar gyfer rhannu arloesi cynllunio digidol yn helpu i feithrin gallu ar y cyd, lleihau dyblygu ymdrech, a chyflymu mabwysiadu offer a dulliau effeithiol. Gallai sefydliadau fel RTPI Cymru, Cymdeithas Swyddogion Cynllunio Cymru, a Phrifysgol Caerdydd chwarae rhan ganolog wrth sefydlu platfform neu rwydwaith o'r fath.

Mae amodau galluogi yn cynnwys safoni, arweinyddiaeth a chydweithio

Thema sy'n codi dro ar ôl tro drwy gydol yr ymchwil yw pwysigrwydd safoni a chydlynu wrth hwyluso cynllunio digidol. Roedd cynllunwyr yn aml yn crybwyll diffyg fformatau data cyffredin, systemau meddalwedd a phrosesau cynllunio fel rhwystrau i gydweithio ac effeithlonrwydd. Mae'r anghysondebau hyn yn ei gwneud hi'n anodd rhannu data, integreiddio systemau, neu weithio ar draws ffiniau sefydliadol. Yn ogystal, mae angen clir am arweinyddiaeth gryfach, o fewn ACLl ac ar y lefel genedlaethol, i hyrwyddo trawsnewid digidol a darparu cyfeiriad strategol. Pwysleisiodd cynllunwyr hefyd werth cydweithio, o fewn awdurdodau a rhyngddynt, fel ffordd o feithrin hyder, rhannu gwybodaeth a datblygu arferion mwy cyson. Bydd creu'r amodau i gynllunio digidol ffynnu yn gofyn am ymdrech gydlynol i alinio systemau, meithrin gallu arweinyddiaeth, a meithrin diwylliant o gydweithio ar draws y sector cynllunio.

Mae rhwystrau'n cynnwys bylchau sgiliau, cyfyngiadau ar adnoddau, a diwylliant sefydliadol

Er bod diddordeb cryf mewn cynllunio digidol, mae sawl rhwystr yn parhau i gyfyngu ar ei ddefnydd. Adroddodd llawer o gynllunwyr am fylchau mewn sgiliau digidol, yn enwedig mewn perthynas ag offer arbenigol megis llwyfannau ymgysylltu â'r cyhoedd, llwyfannau delweddu data, ac AI. Hyd yn oed lle mae offer ar gael, mae pwysau amser a llwythi gwaith trwm yn aml yn atal staff rhag ymgysylltu â hyfforddiant neu arbrofi â thechnolegau newydd. Mewn rhai achosion, mae diwylliant sefydliadol ac agweddau tuag at newid hefyd yn rhwystrau, gyda rhai staff yn betrusgar neu'n ansicr ynghylch mabwysiadu offer anghyfarwydd ochr yn ochr â diffyg cefnogaeth TG a chaffael ganolog. Gwaethygir yr heriau hyn gan gyfyngiadau adnoddau ehangach, gan gynnwys cyllid cyfyngedig ar gyfer meddalwedd, hyfforddiant a rolau digidol pwrpasol. Bydd goresgyn y rhwystrau hyn yn gofyn am ymrwymiad parhaus i ddatblygu'r gweithlu, cefnogaeth sefydliadol, a chreu amgylcheddau lle mae cynllunwyr yn teimlo eu bod wedi'u grymuso i arloesi ac addasu.

Rhaid ymgorffori cynllunio digidol mewn strategaeth ehangach ar gyfer diwygio cynllunio

Un o gasgliadau canolog yr ymchwil hon yw bod rhaid deall cynllunio digidol nid fel arloesedd annibynnol, ond fel rhan o strategaeth ehangach i gryfhau'r system gynllunio yng Nghymru. Er bod cynllunwyr yn optimistaidd ynghylch potensial offer digidol i wella effeithlonrwydd, tryloywder ac ymgysylltu â'r cyhoedd, dim ond os bydd trawsnewid digidol yn cael ei gefnogi gan adnoddau, arweinyddiaeth a chapasiti sefydliadol digonol y bydd y manteision hyn yn cael eu gwireddu. Mae hyn yn cyd-fynd yn agos â chanfyddiadau adroddiad RTPI Cymru 2023, Building Capacity through Collaboration and Change, a amlygodd effaith gronnus tanariannu, prinder staff, a llwythi gwaith cynyddol ar allu ACLlau i ddarparu gwasanaethau cynllunio effeithiol. Mae hyn yn tynnu sylw at yr angen am gamau cenedlaethol cydlynol i fynd i'r afael â'r heriau systemig hyn, drwy fuddsoddi mewn seilwaith digidol, systemau safonol, a datblygu sgiliau, gan sicrhau bod cynllunio digidol yn cyfrannu'n ystyrlon at system gynllunio fwy gwydn, teg, a pharod ar gyfer y dyfodol yng Nghymru.

Argymhellion

Yn seiliedig ar y canfyddiadau uchod, mae'r adran hon yn darparu cyfres o argymhellion ar gyfer gwella capasiti cynllunio digidol mewn ACLlau yng Nghymru.

Argymhelliad 1: Datblygu Fframwaith Llywodraethu Cynllunio Digidol i Gymru

Er mwyn sicrhau system gynllunio ddigidol gydlynol a rhyngweithredol ledled Cymru, argymhellir bod Llywodraeth Cymru yn sefydlu Fframwaith Llywodraethu Cynllunio Digidol. Dylai'r fframwaith hwn ddarparu cyfeiriad a goruchwyliaeth genedlaethol glir ar gyfer trawsnewid digidol gwasanaethau cynllunio, gan sicrhau bod pob ACLl yn gweithredu o fewn strwythur a rennir wrth gadw hyblygrwydd ar gyfer arloesi lleol. Dylai hyn gynnwys pwyslais cryf ar safoni fformatau data, confensiynau enwi ffeiliau, a mabwysiadu strwythurau data cyffredin ar gyfer ceisiadau cynllunio, setiau data gofodol, a chofnodion ymgynghori, yn ogystal â hyrwyddo atebion meddalwedd cymeradwy neu ffynhonnell agored sy'n bodloni safonau rhyngweithredu cenedlaethol. Drwy ymgorffori'r safonau technegol hyn yn y fframwaith llywodraethu, bydd ACLlau mewn gwell sefyllfa i integreiddio offer digidol i'w gweithrediadau o ddydd i ddydd, lleihau dyblygu ymdrech, a darparu gwasanaethau cynllunio mwy tryloyw a hygyrch. Bydd safoni hefyd yn gosod y sylfaen ar gyfer arloesi yn y dyfodol ac yn sicrhau y gall pob ACLl, waeth beth fo'u maint neu eu hadnoddau, gymryd rhan lawn mewn system gynllunio fodern, gysylltiedig.

Argymhelliad 2: Sefydlu arweinyddiaeth glir ar gyfer cynllunio digidol yng Nghymru

Ochr yn ochr â'r Fframwaith Llywodraethu Cynllunio Digidol, er mwyn sicrhau gweithrediad effeithiol a chynnydd cynaliadwy, dylid sefydlu corff llywodraethu i oruchwylio'r fframwaith, monitro ei gyflwyniad, a chefnogi cydweithio ar draws y sector. Byddai'r corff hwn yn chwarae rhan allweddol wrth gydlynu ymdrechion, datrys heriau, a sicrhau bod cynllunio digidol yng Nghymru yn cael ei gyflawni mewn modd cydlynol, cyfartal, ac wedi'i alinio'n strategol. Dylai Llywodraeth Cymru ei arwain ond dylai cynrychiolwyr o RTPI Cymru, ACLlau, Canolfan Gwasanaethau Cyhoeddus Digidol, a phartneriaid gwasanaeth digidol perthnasol fod yn aelodau o'r bwrdd cynghori. Byddai'r corff yn diffinio llinell sylfaen genedlaethol o allu digidol, gan nodi'r disgwyliadau gofynnol ar gyfer pob ACLl o ran cofnodion cynllunio wedi'u digideiddio, mynediad at haenau craidd GIS, a defnyddio systemau digidol integredig. Yn ganolog i hyn mae'r ymrwymiad i sicrhau bod cyllid priodol ar gael i ACLlau i gyrraedd y llinellau sylfaen a ddiffiniwyd.

Argymhelliad 3: Seilwaith data gofodol ledled Cymru

Tynnodd yr ymchwil sylw at yr angen am storfa ganolog o ddata cynllunio i wella cydlynu a lleihau dyblygu. Er mwyn cefnogi system gynllunio fwy integredig, tryloyw, ac sy'n seiliedig ar ddata, argymhellir bod Llywodraeth Cymru neu gorff cenedlaethol dynodedig fel y Ganolfan Gwasanaethau Cyhoeddus Digidol yn sefydlu platfform data gofodol canolog ar gyfer cynllunio neu o bosibl yn ymestyn galluoedd a phwrpas MapDataCymru. Dylai'r platfform wasanaethu fel un ffynhonnell awdurdodol ar gyfer data geo-ofodol sy'n gysylltiedig â chynllunio ledled Cymru, gan ymgorffori haenau GIS safonol megis defnydd tir, cyfyngiadau amgylcheddol, a dynodiadau statudol, ochr yn ochr â data ceisiadau cynllunio ac apeliadau byw a hanesyddol. Yn ogystal â storio data, dylai'r platfform ddarparu offer ar gyfer delweddu, dadansoddi gofodol, a mynediad cyhoeddus, gan alluogi cynllunwyr, rhanddeiliaid, a chymunedau i ymgysylltu'n fwy effeithiol â gwybodaeth gynllunio. Er mwyn sicrhau dibynadwyedd a gwerth hirdymor y platfform, rhaid gweithredu protocolau llywodraethu data cadarn, sy'n cwmpasu cywirdeb data, preifatrwydd, rhyngweithredadwyedd, a chynnal a chadw parhaus. Byddai sefydlu'r seilwaith hwn nid yn unig yn gwella cysondeb ac effeithlonrwydd ar draws ACLlau ond hefyd yn gosod y sylfaen ar gyfer arferion cynllunio mwy cydweithredol a seiliedig ar dystiolaeth ledled Cymru.

Argymhelliad 4: Hyrwyddo cydweithio a chydweithrediad rhwng ACLlau o ran hyfforddiant a thrafodaeth am arferion gorau o ran defnyddio offer cynllunio digidol

Nododd cyfranogwyr yn y gweithdai fod cryn dipyn o gydweithio a chydlynu ar draws ACLlau ar hyn o bryd ynghylch offer digidol, er gwaethaf cydnabod pwysigrwydd dysgu o brofiadau eraill a chynyddu ymwybyddiaeth drwy arsylwi. O ganlyniad, mae angen gwahanol lefelau o hyfforddiant mewn cynllunio digidol. Mae angen hyfforddiant parhaus ar gynllunwyr ar sut y gallant ddefnyddio offer digidol sy'n briodol i dasgau eu swydd orau. Y tu hwnt i lefel ymarferol hyfforddiant sgiliau digidol, mae angen hyfforddiant llythrennedd digidol lefel uwch hefyd i'r rhai mewn swyddi arweinyddiaeth er mwyn sicrhau eu bod yn wybodus wrth gaffael offer digidol ar gyfer eu timau. Bydd cydweithio i gydlynu hyfforddiant ar draws ACLlau a'r sector cynllunio preifat a dielw yn galluogi adeiladu capasiti cynllunio digidol ledled Cymru mewn ffordd gyson, rhannu enghreifftiau o arfer gorau, a defnyddio adnoddau sydd ar gael mewn ffordd effeithiol ac effeithlon. Byddai hyn ar yr un pryd yn caniatáu lle i arloesi a gwella, tra hefyd yn lleihau llwyth gwaith a phwysau adnoddau fel y nodwyd yng nghanfyddiadau papur ymchwil RTPI Cymru 2023 Building capacity through collaboration and change. Dylai RTPI a'r Ganolfan Gwasanaethau Cyhoeddus Digidol chwarae rhan allweddol yn y broses hon drwy hwyluso hyfforddiant DPP.

Argymhelliad 5: Lleihau dyblygu, cynyddu tryloywder, a symleiddio prosesau ymgeisio a gwneud penderfyniadau.

Un o’r prif faterion a godwyd gan gyfranogwyr yn yr ymchwil hon yw’r angen i ddefnyddio cynllunio digidol i symleiddio prosesau cynllunio ar gyfer cymunedau a chynllunwyr ac i wella enw da’r system gynllunio yng Nghymru. Mae angen archwilio ymhellach ble y gellid defnyddio offer digidol orau i leihau dyblygu, cynyddu tryloywder, a symleiddio’r broses o wneud cais a’r broses o wneud penderfyniadau. Dylai'r gwaith hwn dynnu ar arbenigedd ymarferwyr cynllunio sydd â synnwyr cryf o'r anghenion a'r gofynion rheoleiddio a all sicrhau bod diwygiadau cynllunio digidol yn ymateb yn uniongyrchol i anghenion cynllunwyr. Dylai'r gwaith hwn fwydo i'r atebion meddalwedd cymeradwy neu ffynhonnell agored sy'n bodloni safonau rhyngweithredu cenedlaethol fel y'u nodir yn y Fframwaith Llywodraethu Cynllunio Digidol ac a hwylusir gan y corff llywodraethu cysylltiedig arfaethedig. Byddai platfform neu rwydwaith cenedlaethol ar gyfer rhannu arloesi cynllunio digidol yn helpu i feithrin gallu ar y cyd, lleihau dyblygu ymdrech, a chyflymu mabwysiadu offer a dulliau effeithiol.

Argymhelliad 6: Moderneiddio deddfwriaeth gynllunio er mwyn hwyluso trawsnewid digidol

Nododd cyfranogwyr yn yr ymchwil hon nifer o achosion lle'r oedd diffyg safonau digidol a gofynion statudol yn cyfyngu ar y defnydd o offer cynllunio digidol neu'n arwain at rwystrau i gyflawni canlyniadau cynllunio da mewn modd effeithlon. Er mwyn sicrhau bod deddfwriaeth gynllunio yng Nghymru yn gweithio er mwyn galluogi cynllunio digidol, dylid ei hadolygu a'i diweddaru lle bo angen, gan roi sylw arbennig i orfodi'r safonau a nodir yn y Fframwaith Llywodraethu Cynllunio Digidol. Gan ddefnyddio'r dadansoddiad bwrdd gwaith ac adborth y cyfranogwyr, mae sawl maes allweddol a nodwyd i'w hadolygu. Yn gyntaf, yr effaith bosibl o gyflwyno gofynion statudol ar gyfer defnyddio systemau digidol a fformatau data safonol ar draws pob ACLl, gan sicrhau gallu i ryngweithredu a chysondeb yn y ffordd y mae gwybodaeth gynllunio yn cael ei chreu, ei storio a'i rhannu. Yn ail, y potensial i orfodi cyhoeddi data cynllunio, megis cynlluniau datblygu, ceisiadau a phenderfyniadau, mewn fformatau agored y gall peiriant eu darllen, gan hwyluso integreiddiad â llwyfan data gofodol cenedlaethol i wella tryloywder a hygyrchedd. Yn olaf, gofynion digidol i'w hymgorffori'n uniongyrchol mewn prosesau llunio cynlluniau a rheoli datblygu, gan ei gwneud yn ofynnol i Gynlluniau Datblygu Lleol a'r cronfeydd tystiolaeth cysylltiedig gael eu paratoi a'u cyhoeddi mewn fformatau digidol sy'n cefnogi dadansoddi, delweddu ac integreiddio â setiau data eraill, gan sicrhau bod ceisiadau cynllunio yn cael eu cyflwyno, eu prosesu a'u monitro drwy systemau digidol o'r dechrau i'r diwedd. Mae'r argymhelliad hwn yn cyd-fynd yn agos ag adroddiad RTPI Cymru 2023, Building Capacity through Collaboration and Change, a bwysleisiodd yr angen am ddiwygio systemig, seilwaith digidol gwell, a systemau gwybodaeth gwell. Mae ymgorffori safonau a gofynion digidol mewn deddfwriaeth gynllunio yn cefnogi galwad yr adroddiad yn uniongyrchol am system gynllunio fwy gwydn, effeithlon a pharod ar gyfer y dyfodol yng Nghymru.  

[1] Y Sefydliad Cynllunio Trefol Brenhinol. (2,023). State of the Profession. RTPI. https://www.rtpi.org.uk/research-rtpi/2023/november/state-of-the-profession-2023/

[2] Harris, Neil. (2023). Building capacity through collaboration and change. RTPI Cymru. https://www.rtpi.org.uk/find-your-rtpi/rtpi-nations/rpi-cymru/policy-and-research/policy-publications/building-capacity-through-collaboration-and-change/

[3] Y Weinyddiaeth Tai, Cymunedau a Llywodraeth Leol. (2020). Cynllunio ar gyfer y dyfodol: Papur Gwyn. Llywodraeth y DU. https://www.gov.uk/government/consultations/planning-for-the-future

[4] Yr Adran Ffyniant Bro, Tai a Chymunedau. (d.d.). Digital planning. Local Digital. https://www.localdigital.gov.uk/digital-planning/

[5] Llywodraeth y DU. (2023). Deddf Ffyniant Bro ac Adfywio 2023 https://www.legislation.gov.uk/cy/ukpga/2023/55/contents

[6] Llywodraeth y DU. (2023). Deddf Ffyniant Bro ac Adfywio 2023 https://www.legislation.gov.uk/cy/ukpga/2023/55/contents

[7] MHCLG Digital. (2025, Mawrth 18). Funding boost to support digital planning innovation. https://mhclgdigital.blog.gov.uk/2025/03/18/funding-boost-to-support-digital-planning-innovation/

[8] Open Digital Planning Programme. (d.d.). About Us. https://opendigitalplanning.org/about

[9] Llywodraeth yr Alban. (2020). Transforming places together: Strategaeth ddigidol yr Alban ar gyfer cynllunio. https://www.gov.scot/publications/transforming-places-together-scotlands-digital-strategy-planning/

[10] Llywodraeth yr Alban. (2020). Rhaglen trawsnewid cynllunio digidol. Yn Transforming places together: Strategaeth ddigidol yr Alban ar gyfer cynllunio. https://www.gov.scot/publications/transforming-places-together-scotlands-digital-strategy-planning/

[11] Senedd yr Alban. (2019). Planning (Scotland) Act 2019 https://www.legislation.gov.uk/cy/asp/2019/13/contents

[12] FutureScot. (2025, Ionawr 27). The future has changed – and so must our thinking: Llywodraeth yr Alban yn tynnu sylw at strategaeth ddigidol genedlaethol newydd. https://futurescot.com/the-future-has-changed-and-so-must-our-thinking-scottish-governments-points-to-refreshed-national-digital-strategy/

[13] Scottish Housing News. (2024, Chwefror). Housing crisis set to deepen even further as Scottish Budget passed. https://www.scottishhousingnews.com/articles/housing-crisis-set-to-deepen-even-further-as-scottish-budget-passed

[14] Y Ganolfan Gwasanaethau Cyhoeddus Digidol. (d.d.). Amdanom ni. Llywodraeth Cymru. https://https://gwasanaethaucyhoeddusdigidol.llyw.cymru/amdanom-ni

[15] Y Ganolfan Gwasanaethau Cyhoeddus Digidol. (2025). Adroddiad blynyddol 2025-26. Llywodraeth Cymru. https://cdps.wales/annual-report-2025-26

[16] Llywodraeth Cymru. (2021). Strategaeth Ddigidol i Gymru. https://www.llyw.cymru/strategaeth-ddigidol-i-gymru

[17] Llywodraeth Cymru. (2025, Chwefror 17). Cymunedau Digidol Cymru: Adroddiad terfynol. https://www.llyw.cymru/cymunedau-digidol-cymru-hyder-digidol-iechyd-llesiant-gwerthusiad-terfynol-crynodeb-html

[18] UK Authority. (2025, Ebrill 10). Welsh Government plans new digital inclusion programme

 https://www.ukauthority.com/articles/welsh-government-plans-new-digital-inclusion-programme/

[19] Llywodraeth Cymru. (2021). Strategaeth Ddigidol i Gymru. https://www.llyw.cymru/strategaeth-ddigidol-i-gymru

[20] RTPI. (2024, Rhagfyr 11). Mark Hand: Welsh Government Draft budget boosts planning services. https://www.rtpi.org.uk/blog/2024/december/mark-hand-welsh-government-draft-budget-boosts-planning-services/

[21] Llywodraeth Cymru. (2021). Strategaeth Ddigidol i Gymru. https://www.llyw.cymru/strategaeth-ddigidol-i-gymru