Crynodeb gweithredol

1. Mae'r prosiect hwn yn archwilio'r adnoddau a'r capasiti presennol mewn gwasanaethau cynllunio'r sector cyhoeddus yng Nghymru. Mae'n darparu sylfaen dystiolaeth gyfoes i lywio a llunio ymyriadau ac atebion i gefnogi cynllunwyr a'r proffesiwn cynllunio ehangach i ryddhau llawn botensial y system gynllunio yng Nghymru fel grym dros newid cadarnhaol.
2. Mae ein canfyddiadau yn seiliedig ar y canlynol:

• Adolygiad pen desg o adroddiadau allweddol presennol a'u canfyddiadau ynghyd ag adolygiad o ddata perthnasol a gedwir gan sefydliadau rhanddeiliaid;
• Arolwg o Awdurdodau Cynllunio Lleol (ACLlau), Penderfyniadau Cynllunio ac Amgylchedd Cymru (PCAC), swyddogaeth gynllunio Cyfoeth Naturiol Cymru (CNC) ac Is-adran Gynllunio Llywodraeth Cymru ei hun (Is-adran Gynllunio LlC);
• Cyfres o gyfweliadau dilynol gydag ymatebwyr yr arolwg a rhanddeiliaid allweddol;
• Trafodaeth gyda Fforwm Ymgynghorwyr Cynllunio Cymru, Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru (CLlLC) ac ysgolion cynllunio prifysgolion achrededig RTPI.

3. System gynllunio sydd â'r adnoddau priodol yw mecanwaith allweddol y Llywodraeth ar gyfer creu lleoedd iach, cynhwysol, cynaliadwy yn economaidd ac yn amgylcheddol. Mae'r ymchwil hwn yn darparu tystiolaeth gyfredol i lywio a llunio ymyriadau ac atebion i gefnogi cynllunwyr a'r proffesiwn cynllunio ehangach i ryddhau llawn botensial y system gynllunio yng Nghymru fel grym dros newid cadarnhaol.
4. Mae'r adroddiad tystiolaeth hwn yn trafod bylchau a heriau adnoddau a chapasiti presennol y sector cyhoeddus (ariannol a phobl), yn ystyried gofynion y gweithlu yn y dyfodol, ac yn awgrymu atebion posibl a allai helpu i leddfu'r pwysau hyn a chefnogi darparu gwasanaeth cynllunio effeithiol ac ymatebol yng Nghymru.
5. Mae casglu a chyflwyno'r data a'r wybodaeth mewn ffordd sy'n ystyried yn llawn yr ystod eang o rolau, cyd-destunau ac amgylchiadau ar draws y gwasanaeth cynllunio cyhoeddus wedi bod yn heriol. Felly, dylid dehongli'r data gan gydnabod ei gyfyngiadau a'r amrywiaeth o ffactorau ychwanegol sydd y tu allan i gwmpas y comisiwn hwn neu y tu hwnt i gylch gwaith uniongyrchol y system gynllunio. Serch hynny, mae'r adroddiad hwn yn darparu sylfaen werthfawr y gellir parhau i adeiladu a mireinio tystiolaeth bellach arni dros y blynyddoedd nesaf.
6. Mae'r adroddiad hwn yn gorffen gyda saith argymhelliad sy'n deillio o'r dystiolaeth. Nid oedd cwmpas yr ymchwil hwn yn cynnwys trafod na phrofi syniadau a chynigion y tu allan i'r sefydliadau sector cyhoeddus sy'n rhan o'r ymchwil hwn. Felly, rydym yn argymell seinfwrdd i drafod ymarferoldeb ac effeithiau gweithredu'r argymhellion yn yr adroddiad hwn (argymhelliad 1).
7. Dros y ddau ddegawd diwethaf, mae gwasanaeth cynllunio'r sector cyhoeddus wedi dioddef toriadau cyllideb hirfaith a thanfuddsoddi cronig, ar adeg pan ychwanegwyd dyletswyddau ychwanegol at lwythi gwaith. Mae hyn wedi arwain at erydu capasiti a sgiliau, gan danseilio effaith y proffesiwn a'i allu i gyflawni. Mae heriau'n parhau, ond mae ymrwymiad y rhai sy'n gweithio o fewn y system yn parhau i fod yn amlwg ac yn cael ei ganmol.
8. Mae'r ymchwil hwn yn dilyn ymchwil allweddol sy'n bodoli eisoes. Yn dilyn adroddiad Archwilio Cymru ar Effeithiolrwydd Awdurdodau Cynllunio yng Nghymru, canfu’r Ymchwiliad i Effeithiolrwydd Awdurdodau Cynllunio Lleol yng Nghymru gan Bwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus Senedd Cymru (Mehefin 2020) fod:

“Cynllunio yn hollbwysig ond ar hyn o bryd nid yw’n gallu cyflawni amcanion y Ddeddf Cynllunio, Deddf yr Amgylchedd na Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol oherwydd gostyngiad mewn adnoddau.”

9. Canfu ymchwil ar Feithrin gallu drwy gydweithio a newid a gomisiynwyd gan RTPI Cymru (Tachwedd 2023):

“The resource and workload pressures in many planning organisations – and local planning authorities in particular - do not allow space for significant innovation and improvement – there is limited capacity to reflect, design and enact change.”

10. Canfu ein hymchwil:

Cyd-destun ehangach

11. Gostyngodd gwariant net mewn termau real ar wasanaethau cynllunio ACLlau yng Nghymru 43% (£21m) rhwng 2009 a 2024. Mae hyn yn adlewyrchu gwelliant bach ers 2022.
12. Mae'r rhan fwyaf o Awdurdodau Cynllunio Lleol yn nodi bod ffioedd cynllunio ond yn cwmpasu cyfran fach o'r ddarpariaeth gwasanaeth wirioneddol. Wrth edrych ar incwm cynllunio fel cyfran o wariant cyfan y gwasanaeth cynllunio, mae ein hymchwil wedi dangos bod lefel gyfartalog adennill costau ledled Cymru yn 32% yn 2009, gan gynyddu i 39% yn 2024.
13. Wrth edrych ar ddata adennill costau ar gyfer y gwasanaeth rheoli datblygu yn unig, mae ein hymchwil wedi dangos bod cyfartaledd Cymru gyfan yn 46% yn 2009, gan gynyddu i 56% yn 2024.
14. Rhwng mis Ebrill 2018 a mis Ebrill 2024, cynyddodd nifer y cynllunwyr (polisi, rheoli datblygu a gorfodi) a gofnodwyd ar strwythurau ACLl 46 swydd (11%) ledled Cymru. Fodd bynnag, dim ond yn ddiweddar, mewn rhai meysydd, yr ydym wedi dechrau gweld gwelliannau o ran cyllidebau a recriwtio staff, ar ôl toriadau llym a pharhaus ar draws cynllunio yn y sector cyhoeddus. Mae nifer o ymatebion i'r arolwg yn awgrymu bod y newid ers 2022 wedi bod oherwydd cydnabyddiaeth bod toriadau cyni wedi mynd yn rhy bell, gan effeithio ar berfformiad, morâl a chadw staff.
15. Dros yr un cyfnod, gostyngwyd nifer y timau cymorth busnes 12 swydd (12%). Er bod rhywfaint o hyn o ganlyniad i effeithlonrwydd prosesau, bydd hefyd wedi golygu bod cynllunwyr sydd eisoes dan bwysau yn treulio cyfran fwy o'u hamser ar dasgau gweinyddol, sy'n lleihau'r amser y gallant ei neilltuo i'w cyfrifoldebau cynllunio craidd.
16. Gostyngodd maint Is-adran Gynllunio Llywodraeth Cymru o 60 o swyddogion yn 2015 i 41 o swyddogion yn 2018 ac i 33 o swyddogion yn 2024. Mae hyn wedi cael effaith amlwg ar allu'r Is-adran Gynllunio i ddarparu diweddariadau polisi cenedlaethol amserol a chadarn neu ddarparu arweinyddiaeth ehangach, er enghraifft drwy fonitro perfformiad ac ysgogi gwelliant. Dim ond yn ystod y misoedd diwethaf y cymerwyd camau i wrthdroi rhai o'r toriadau hyn drwy recriwtio cynllunwyr sydd eu hangen yn ddirfawr. Yn yr un modd, mae CNC wedi wynebu cyfnod o bwysau ariannol a llwythi gwaith cynyddol. Mae PCAC yn parhau i recriwtio Arolygwyr ychwanegol i ddelio â llwyth achosion cynyddol gymhleth o brosiectau seilwaith ac archwiliadau Cynlluniau Datblygu Lleol (CDLlau).

Gweithgarwch diweddar

17. Rhwng mis Medi 2022 a mis Mawrth 2025, roedd trosiant staff a gweithgarwch recriwtio yn golygu bod 165 o swyddi cynllunio, 26 o swyddi arbenigol a 14 o swyddi cymorth busnes wedi'u hysbysebu.
18. Er gwaethaf y gweithgarwch recriwtio hwn a'r 46 swydd swyddog cynllunio ychwanegol a ddangosir ar strwythurau tîm ers 2018, ar adeg ymateb i'n harolwg (Mai 2025), nodwyd bod 37 o swyddi fel swyddog cynllunio yn wag, ynghyd â chwe swydd arbenigol a phum swydd cymorth busnes. At ei gilydd, roedd 73% o ACLlau yn gweithredu gydag un neu fwy o swyddi gwag o fewn eu gwasanaeth cynllunio. Yn bwysig, nododd 11 o ACLlau nifer o swyddi gwag, gyda rhai yn nodi cynifer â phum swydd wag. O ganlyniad, er gwaethaf ymdrechion diweddar i ddarparu adnoddau ar gyfer ACLlau, nid yw'r rhan fwyaf o'r swyddi hynny wedi'u llenwi naill ai oherwydd anawsterau recriwtio neu rewi prosesau recriwtio.
19. Mae'r diffyg capasiti wedi atal cynnydd o ran rhoi'r fframwaith ar waith ar gyfer system dan arweiniad Cynlluniau, gan effeithio ar ail gyfran y Cynlluniau Datblygu Strategol (CDS). Mae hefyd yn effeithio ar allu ACLl i roi cyngor cyn ymgeisio amserol neu gynhwysfawr neu gynnig Cytundebau Perfformiad Cynllunio (PPAs), sydd yn ei dro yn lleihau ffynonellau incwm ychwanegol, gan greu pwysau pellach ar gyllideb a darparu gwasanaethau. Cyfeiriodd nifer o ymatebwyr at gronfa gyfyngedig o ecolegwyr, priffyrdd ac arbenigwyr treftadaeth. Mae'r effaith ddilynol yn sylweddol, gan effeithio ar amseroedd penderfynu ar geisiadau ac ansawdd gwasanaeth, gan arwain weithiau at ymatebion gwael a cholli cyfleoedd.
20. Teimlai 100% o'r rhai a gyfwelwyd fod yr heriau adnoddau hyn, cylch gwaith sy'n ehangu a disgwyliadau cynyddol rhanddeiliaid yn golygu nad oedd gan eu ACLl y capasiti ar hyn o bryd i gyflawni uchelgeisiau cynllunio na nodau strategol, gyda'r ffocws ar oroesi/ymdrin â heriau yn lle. Felly, rydym yn argymell y dylid creu Gwasanaeth Gwella Cynllunio, yn debyg i'r gwasanaeth gwella llywodraeth leol annibynnol a sefydlwyd yn yr Alban (argymhelliad 2). Byddai'n cael ei arwain gan Hyrwyddwr Gwella Cynllunio annibynnol newydd, a byddai'n datblygu ac yn hyrwyddo arfer gorau ac effeithlonrwydd, yn cefnogi adolygiadau gan gymheiriaid a monitro perfformiad, yn gwasanaethu fel canolfan wybodaeth ganolog ar gyfer y proffesiwn, ac yn cefnogi arloesedd a chydwasanaethau lle bo'n briodol. Gallai’r gwasanaeth hwn gael ei gynnal gan CLlLC ond bydd angen darparu adnoddau ychwanegol.
21. Er mwyn sicrhau gwydnwch a chynaliadwyedd gwasanaethau yn y dyfodol, mae angen gwneud rhagor o waith i gytuno ar ddiffiniad o faint y gwasanaeth cynllunio y mae adennill costau llawn yn berthnasol iddo (argymhelliad 3).
22. Mae argymhelliad 4 yn ceisio ymrwymiad i fonitro capasiti'r gwasanaeth cynllunio (niferoedd staffio, nifer y swyddi gwag, ac arolwg sgiliau) yn rheolaidd, incwm ffioedd fel cyfran o gostau'r gwasanaeth rheoli datblygu, perfformiad a sut y defnyddiwyd yr incwm ffioedd cynyddol ers mis Rhagfyr 2025 i wella'r gwasanaethau a ddarperir. Dylai'r gwaith monitro hwn ddefnyddio'r canfyddiadau yn yr adroddiad hwn fel llinell sylfaen, i gefnogi gwneud penderfyniadau ar sail tystiolaeth a gwydnwch yn y tymor hir fel estyniad i'r fframwaith perfformiad cynllunio cenedlaethol a ailgychwynnwyd yn ddiweddar.

Edrych tua’r dyfodol:

23. Mae potensial i golli 17% (95 o gynllunwyr: y rhai 55 oed a hŷn) o gynllunwyr y sector cyhoeddus o'r gweithlu o fewn y pum i 10 mlynedd nesaf oherwydd ymddeoliad. Mae'r ffigur hwn yn cynyddu i 42% (234 o gynllunwyr: y rhai 45 oed a hŷn wrth edrych ar orwel tymor canolig o 10 i 20 mlynedd. (Nid yw'r ffigurau hyn yn cynnwys CNC). Oni bai bod gwaith cynllunio ar gyfer olyniaeth cadarn ar waith, wedi'i ategu gan lif cryf o gynllunwyr newydd, bydd y golled hon o wybodaeth ac arweinyddiaeth gynllunio yn cael effaith sylweddol ar ddarparu gwasanaethau a chanlyniadau cynllunio.
24. Yn ogystal, drwy allosod o'r ddau Gytundeb Cyflawni CDS a gyhoeddwyd, mae'r data'n awgrymu bod angen 24 o gynllunwyr polisi ychwanegol arnom.
25. At ei gilydd, yr angen recriwtio tymor byr yw 161 o gynllunwyr ychwanegol, 15 o swyddogion arbenigol a phum swyddog cymorth busnes. Yn syml, mae hyn i fynd i'r afael â swyddi gwag ACLl hysbys (ym mis Mai 2025) (37 o gynllunwyr), anghenion CDS (24 o gynllunwyr), capasiti PCAC ar gyfer CDS, LDP a gwaith seilwaith (5 o arolygwyr cynllunio) ac ymddeoliad sydd ar ddod (95 o gynllunwyr gan gynnwys arolygwyr cynllunio), ynghyd â 15 o swyddogion arbenigol (chwe swydd wag hysbys yn yr awdurdod lleol a naw swydd wag yn CNC ym mis Mai 2025). Nid yw hyn yn caniatáu gwrthdroi'r toriadau dwfn ac anghynaladwy o dros ddegawd o gyni.

“Nid oes gan swyddogion amser i fuddsoddi mewn hyfforddiant na darllen…byddai’n dda cael strwythur cadarn a fyddai’n caniatáu amser i gynllunwyr profiadol hyfforddi cynllunwyr iau. Mae hynny wedi mynd ar goll gan fod pawb wedi bod yn ymdrin â heriau ers blynyddoedd ac mae'r tap o ymholiadau a cheisiadau yn parhau i lifo.” (Ymatebydd ACLl)

26. Mae canfyddiadau ein hymchwil yn tynnu sylw at y ffaith bod angen buddsoddiad ariannol sylweddol ar frys ar y system gynllunio, ar lefel genedlaethol a lleol, er mwyn iddi weithredu'n effeithiol. Mae angen i'r buddsoddiad hwn ymestyn y tu hwnt i swyddogion cynllunio i gynnwys y rolau cefnogol ehangach fel ecolegwyr a swyddogion priffyrdd. Mae prinder gweithlu yn effeithio ar berfformiad, gan roi straen ar staff presennol a lleihau gwydnwch ledled y system. Ni all cynllunio weithredu ar ei ben ei hun. Heb wasanaethau sydd ag adnoddau da yn gweithio ochr yn ochr â hi, ni fydd y system gyfan yn cyrraedd ei llawn botensial. Mae gan offer cynllunio digidol, lle bo'n foesegol ac yn briodol, y potensial i ryddhau cynllunwyr i gynllunio, ond rhaid iddynt gael eu hymgorffori yng nghanol y system gynllunio, wedi'u llywio gan anghenion cynllunwyr a defnyddwyr a'u cefnogi ag arweinyddiaeth a chydlyniad cryf.
27. Ym mis Mehefin 2025, cyhoeddodd Ysgrifennydd y Cabinet dros Ynni, yr Economi a Chynllunio Rebecca Evans MS fuddsoddiad o £9 miliwn mewn adnoddau i CNC, PCAC ac Is-adran Gynllunio Llywodraeth Cymru.
28. Ym mis Hydref 2025, pasiodd Senedd Cymru reoliadau yn cynyddu ffioedd ceisiadau cynllunio o 01 Rhagfyr 2025. Dyma gam cyntaf ond arwyddocaol tuag at adennill costau llawn ar gyfer gwasanaethau rheoli datblygu, gan roi hwb i incwm sydd ei angen yn ddirfawr. Mae angen arweinyddiaeth gref gan Benaethiaid Cynllunio, Prif Swyddogion Cyllid, Prif Weithredwyr a gwleidyddion: rhaid ail-fuddsoddi’r incwm ychwanegol sy'n deillio o gynnydd mewn ffioedd ceisiadau cynllunio mewn gwasanaethau cynllunio er mwyn gwella'r ddarpariaeth gwasanaethau a chyflawni'r canlyniadau y mae eu hangen ar ein cymunedau.
29. Er mwyn mynd i'r afael â'r materion hyn, dylid sefydlu strategaeth recriwtio a chadw gynhwysfawr ar gyfer cynllunio yng Nghymru gan edrych ar bob llwybr i dyfu'r llinell o gynllunwyr, gan hyrwyddo gwerth unigryw a manteision allweddol cynllunio fel gyrfa yng Nghymru.. Bydd hyn yn gofyn am fuddsoddiad ariannol sylweddol ac ymrwymiad gan bob plaid er mwyn sicrhau'r cynnydd hanfodol mewn lefelau adnoddau, gan gynnwys ymrwymiad gan ACLlau i ailfuddsoddi'r incwm ychwanegol o ffioedd ymgeisio sy'n deillio o gynnydd ffioedd Rhagfyr 2025 (argymhelliad 5).
30. Ochr yn ochr â recriwtio, mae angen hefyd am fentrau uwchsgilio wedi'u targedu i gefnogi galluogrwydd, annog datblygiad gyrfa a sicrhau bod staff yn barod i ddiwallu gofynion sy'n esblygu. Bydd adeiladu gweithlu cryfach yn hanfodol i wydnwch yn y dyfodol. Yn seiliedig ar ein canfyddiadau, mae argymhelliad 6 yn nodi meysydd pwnc y dylid eu harchwilio ymhellach i'w cyflawni ar ardal fwy na'r ardal leol. Mae Argymhelliad 7 yn ymwneud â'r potensial ar gyfer defnyddio offer cynllunio digidol gan gynnwys deallusrwydd artiffisial, lle bo'n foesegol ac yn briodol, i ryddhau cynllunwyr i gynllunio, gwneud penderfyniadau ar sail tystiolaeth, a defnyddio barn ac arbenigedd dynol ar sail gwerthoedd. Bydd hyn yn gofyn am arweinyddiaeth a chydweithrediad cryf.
31. Yr hyn nad yw'r ffigurau a'r data a nodir yn yr adroddiad hwn yn ei adlewyrchu yw'r budd cymdeithasol pellgyrhaeddol a gwerth y mae'r system gynllunio yn ei ddarparu. Mae'n hanfodol bod gwerth cynllunio yn cael ei gydnabod drwy gynllun adnoddau hirdymor i sicrhau y gall y system gynllunio gyflawni yng Nghymru. Nid yw ymdrechion unigryw yn ddigon i ysgogi newid ystyrlon a pharhaol. Rhaid i bob rhanddeiliad allweddol gydweithio i gefnogi, hybu a hyrwyddo gwerth y gwasanaeth cynllunio, gan gydnabod bod capasiti yn amod hanfodol ar gyfer gwydnwch yn y dyfodol o fewn y system gynllunio, a bod gweithredu cydlynol yn hanfodol ac yn angenrheidiol ar frys.

Argymhelliad 1: Sefydlu seinfwrdd

O ganlyniad i’w natur gydgysylltiedig, mae'n hanfodol bod effaith gweithredu'r argymhellion arfaethedig neu atebion eraill ar y darlun ehangach yn cael ei deall yn llawn. Nid oedd cwmpas yr ymchwil hwn yn cynnwys trafod na phrofi syniadau a chynigion y tu allan i'r sefydliadau sector cyhoeddus sy'n rhan o'r ymchwil hwn. Felly, rydym yn argymell seinfwrdd i drafod ymarferoldeb ac effaith gweithredu'r argymhellion yn yr adroddiad hwn. Dylai'r seinfwrdd gynnwys Fforwm Cynllunio RTPI Cymru (sy'n cynnwys cynrychiolaeth o ysgol gynllunio Prifysgol Caerdydd, PCAC, Cymdeithas Swyddogion Cynllunio Cymru (POSW), RTPI Cymru, Fforwm Ymgynghorwyr Cynllunio Cymru ac Adran Gynllunio LlC) gyda gwahoddiadau ychwanegol i gynrychiolwyr o Gyd-bwyllgorau Corfforedig (CJCs), CNC a CLlLC.

Dylai RTPI Cymru fod yn gyfrifol am ddatblygu'r argymhelliad hwn.

Argymhelliad 2: Sefydlu Gwasanaeth Gwella Cynllunio i Gymru

Gwasanaeth Gwella Cynllunio tebyg i'r gwasanaeth gwella llywodraeth leol annibynnol a sefydlwyd yn yr Alban (gweler Atodiad 7). Byddai'n cael ei arwain gan Hyrwyddwr Gwella Cynllunio annibynnol newydd ei greu a byddai'n::

• Datblygu a hyrwyddo arfer gorau ac effeithlonrwydd;
• Cefnogi adolygiad gan gymheiriaid a monitro perfformiad;
• Gwasanaethu fel canolfan wybodaeth ganolog ar gyfer y proffesiwn;
• Cefnogi arloesi a chydwasanaethau lle bo'n briodol.

Dylai Is-adran Cynllunio LlC fod yn gyfrifol am ddatblygu'r argymhelliad hwn. Gallai’r gwasanaeth hwn gael ei gynnal gan CLlLC ond bydd angen darparu adnoddau ychwanegol.

Argymhelliad 3: Diffinio'r gwasanaeth cynllunio

Mae angen diffiniad clir, y cytunwyd arno ynghylch gwasanaethau cynllunio, gan egluro pa agweddau ar ddarparu gwasanaethau cynllunio sydd o fewn cwmpas i adennill costau llawn a pha agweddau ddylai barhau i gael eu hariannu'n ganolog gan wasanaethau cyhoeddus. Mae hyn yn hanfodol os ydym am fynd i'r afael yn briodol ag adnoddau a chapasiti o fewn gwasanaethau cynllunio. Gallai hyn hefyd ddarparu sylfaen ar gyfer fframweithiau perfformiad yn y dyfodol, gan ei gwneud hi'n bosibl mesur canlyniadau ac effaith yn fwy cywir, nodi meysydd i'w gwella a dangos gwerth. Heb ddiffiniad clir, rydym mewn perygl o ddata anghyson o ganlyniad i ddulliau a chyd-destunau amrywiol ledled Cymru.

Dylai Is-adran Cynllunio LlC a POSW fod yn gyfrifol am ddatblygu'r argymhelliad hwn.

Argymhelliad 4: Casglu a chyhoeddi data cynllunio o ansawdd

Ymrwymiad i fonitro capasiti'r gwasanaeth cynllunio yn rheolaidd (niferoedd staffio, nifer y swyddi gwag, ac arolwg sgiliau) gan ddefnyddio'r canfyddiadau yn yr adroddiad hwn fel llinell sylfaen, fel estyniad i'r fframwaith perfformiad cynllunio cenedlaethol a ailgychwynnwyd yn ddiweddar i gefnogi gwneud penderfyniadau ar sail tystiolaeth a gwydnwch hirdymor. Dylai hyn gynnwys adrodd ar incwm ffioedd fel cyfran o gostau gwasanaeth rheoli datblygu, swm yr incwm ffioedd cynllunio ychwanegol ers mis Rhagfyr 2025 a sut mae'r incwm ffioedd ychwanegol hwn wedi'i ail-fuddsoddi i wella'r gwasanaethau cynllunio a ddarperir. Bydd hyn yn datblygu sylfaen dystiolaeth gryfach a mwy manwl dros amser, gan gefnogi gwneud penderfyniadau ar sail tystiolaeth a gwydnwch yn y tymor hir. Bydd hefyd yn sicrhau tryloywder ac atebolrwydd ynghylch sut mae incwm ffioedd ymgeisio cynyddol yn cael ei ailfuddsoddi. Dylid adrodd ar y data hwn yn flynyddol ac mewn fformat digidol hygyrch. Mae'n hanfodol bod pob plaid yn cyflwyno'r data perthnasol os ydym am fesur iechyd parhaus y gwasanaeth cynllunio yn gywir.

Dylai Is-adran Cynllunio LlC a’r ACLlau fod yn gyfrifol am ddatblygu'r argymhelliad hwn.

Argymhelliad 5: Datblygu strategaeth recriwtio a chadw staff

Dylid sefydlu strategaeth recriwtio a chadw gynhwysfawr ar gyfer cynllunio yng Nghymru gan edrych ar bob llwybr i dyfu'r llinell o gynllunwyr, gan hyrwyddo gwerth unigryw a manteision allweddol cynllunio fel gyrfa yng Nghymru. Bydd hyn yn gofyn am fuddsoddiad ariannol ac ymrwymiad sylweddol gan bob plaid er mwyn sicrhau'r cynnydd hanfodol yn lefelau adnoddau. Mae hyn yn cynnwys ymrwymiad gan ACLlau i ailfuddsoddi'r incwm ffioedd ymgeisio ychwanegol sy'n deillio o gynnydd ffioedd Rhagfyr 2025.

Dylai'r strategaeth recriwtio a chadw gynnwys:

• Gwaith allgymorth i ysgolion i godi ymwybyddiaeth o gynllunio fel gyrfa ac adolygiad o TGAU yr Amgylchedd Adeiledig i sicrhau bod cynllunio yn cael ei amlygu fel llwybr gyrfa;
• Cymorth i unig ysgol gynllunio Cymru ym Mhrifysgol Caerdydd gan gynnwys drwy weithio mewn partneriaeth ar allgymorth, recriwtio, lleoliadau, cymorth i fentrau DPP ar gynllunio digidol a meysydd eraill o ddatblygu sgiliau;
• Creu llwybr prentisiaeth Lefel 7 ar hyd llinellau'r cynllun llwyddiannus sy'n gweithredu yn Lloegr (heb fwlch oedran), i ategu'r cynllun Llwybrau at Gynllunio;
• Cefnogi cyfleoedd ar gyfer trawsnewid i gynllunio yng nghanol gyrfa drwy wasanaethau fel Ymarfer Cyhoeddus.

Dylai CLlLC fod yn gyfrifol am ddatblygu'r argymhelliad hwn mewn partneriaeth ag ysgol gynllunio Prifysgol Caerdydd, Awdurdodau Cynllunio Lleol a CJCs, CNC, PCAC, RTPI Cymru, Fforwm Ymgynghorwyr Cynllunio Cymru a LlC.

Argymhelliad 6: Cydwasanaethau

Canfu'r ymchwil enghreifftiau llwyddiannus o sgiliau a rennir yn gweithredu ar draws ACLlau yng Nghymru. Mae'r gwasanaethau hyn wedi datblygu lle bo angen a chapasiti ar gyfer y gwasanaeth. I symud ymlaen, rhaid nodi'r cysyniad o gydwasanaethau drwy opsiynau clir ac wedi'u costio'n llawn sy'n nodi gofynion gan gynnwys capasiti. Heb y wybodaeth hon bydd cwestiynau’n parhau a gellir colli cyfleoedd ar gyfer effeithlonrwydd a chydweithio. Gallai gwasanaethau cychwynnol gynnwys, ond nid ydynt yn gyfyngedig i’r canlynol:

• Gwasanaeth asesu ac adolygu hyfywedd ledled Cymru. Bydd hyn yn cefnogi gwneud penderfyniadau cadarn gan ddefnyddio pecyn cymorth hyfywedd newydd Cymru gyfan, gan ddarparu arbenigedd a gwydnwch ar bwnc y mae cynllunwyr y sector cyhoeddus yn dweud eu bod yn teimlo nad oes ganddynt arbenigedd ynddo;
• Arweinyddiaeth ledled Cymru ar gynllunio digidol i archwilio a chyflwyno technoleg newydd a gwella sgiliau cynllunwyr, gan sicrhau arbedion maint posibl, darparu gwydnwch, gwneud y defnydd gorau o arbenigedd a darparu cysondeb ledled Cymru;
• Arbenigedd ledled Cymru ar asesu cydymffurfiaeth â pholisïau carbon isel a sero net, ac i sefydlu polisïau neu newidiadau i Reoliadau Adeiladu ledled Cymru;
• Arbenigedd ôl troed CJC ar brosiectau seilwaith mawr er mwyn helpu gydag Adroddiadau Effaith Lleol ar gyfer Prosiectau Seilwaith Sylweddol (SIP), yn ogystal ag ar ecoleg, tirwedd, gwasanaethau cyfreithiol, a thrafnidiaeth. Dylai'r elfen gwasanaethau cyfreithiol gynnwys archwilio'r potensial ar gyfer cytundebau Adran 106 safonol, arbenigedd ar orchmynion prynu gorfodol, a drafftio Hysbysiadau Gorfodi;
• Gwasanaethau rhanbarthol neu wasanaethau mwy na gwasanaethau lleol (isranbarthol) os oes angen ar gyfer treftadaeth ac SDCau;
• Niwtraliaeth maetholion/Byrddau Rheoli Maetholion ar sail dalgylch afon neu ACA forol.

Dylai ACLlau, CJCs a LlC fod yn gyfrifol am ddatblygu'r argymhelliad hwn gyda chefnogaeth gan CLlLC a CNC.

Argymhelliad 7: Cynllunio Digidol

Mae gan ddefnyddio offer cynllunio digidol gan gynnwys deallusrwydd artiffisial, lle bo'n foesegol ac yn briodol, y potensial i ryddhau cynllunwyr i gynllunio, gwneud penderfyniadau ar sail tystiolaeth, a defnyddio barn ac arbenigedd dynol ar sail gwerthoedd. Rhaid ei ymgorffori yng nghanol y system gynllunio yng Nghymru, yn hytrach na'i ystyried fel elfen atodol o ddarparu gwasanaethau. Dylid ei flaenoriaethu a'i gydlynu a dylai gael ei lywio gan anghenion cynllunwyr a defnyddwyr gwasanaeth. Bydd hyn yn gofyn am arweinyddiaeth a chydweithrediad cryf.

Dylai LlC (a fydd o fis Ebrill 2026 yn ymgorffori'r Ganolfan ar gyfer Gwasanaethau Cyhoeddus Digidol), RTPI Cymru, CLlLC a Phrifysgol Caerdydd fod yn gyfrifol am ddatblygu'r argymhelliad hwn.